Η μεγαλύτερη νίκη της Ελληνικής Επανάστασης, του Βαγγέλη Παυλή

Με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, θεωρώ ότι πρέπει να γίνει ιδιαίτερη μνεία στο ρόλο του ρεύματος των Φιλελλήνων. Το ρεύμα οργανώθηκε μέσω των Φιλελληνικών Κομιτάτων που καλλιέργησαν το κλίμα σε όλη την Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο.

Τα Φιλελληνικά Κομιτάτα αποτελούσαν δυναμικά δίκτυα εθελοντών ακτιβιστών που εμπνέονταν από τα κινήματα του ρομαντισμού και του νεοκλασικισμού, από τα πρώιμα προτάγματα και τις ιδέες του φιλελευθερισμού και του εθνισμού και από τις επαναστάσεις της εποχής: τη Γαλλική και την Αμερικάνικη Επανάσταση, τους καρμπονάρους της Ιταλίας, τις επαναστάσεις της Ισπανίας, τις απελευθερωτικές επαναστάσεις της Λατινικής Αμερικής, κ.α.

Αναπτύχθηκαν στα γερμανικά κρατίδια του νότου, στην Ολλανδία, στη Γαλλία, στην Αγγλία, στη Δανία, στην Ελβετία, στην Πολωνία, στην Ιταλία, στις ΗΠΑ, κ.α

Τα κινήματα «συνενώνονταν» στην εξύμνηση του αρχαίου ελληνικού πνεύματος που περιλάμβανε τόσο την ομηρική εποχή και τα αρχαϊκά χρόνια (ρομαντισμός), όσο και την κλασική εποχή (νεοκλασικισμός). Υπήρχαν έντονες αναφορές σε μύθους, στη θεοποίηση της φύσης, στη χρήση συμβόλων και φαντασίας, ως κινητήριας δύναμης παραγωγής πολιτισμού (στοιχεία ρομαντισμού). Τα προτάγματά τους επικεντρώνονταν στα δικαιώματα του ανθρώπου και στην ελευθερία του πολίτη ενάντια στην τυραννική διακυβέρνηση, στην έννοια της Απολλώνιας αρχής της εξατομίκευσης (που, όμως, συνειδητοποιεί την ενότητα του όλου) και στις έννοιες άλλοτε του ‘ατόμου’ και άλλοτε του ‘έθνους’/’γένους’, ως πολιτικών υποκειμένων ιστορίας.

Κάποια από τα βασικότερα μηνύματα της εποχής ήταν:

– η διεκδίκηση του δικαιώματος της εθνικής αυτοδιάθεσης και η απελευθέρωση από τις αυτοκρατορίες,

– η αέναη επιστροφή και επανανακάλυψη του παρελθόντος, όχι για να λατρέψουν τη στάχτη, αλλά για να μπορούν να πορευτούν στο μέλλον διατηρώντας την προμηθεϊκή φλόγα,

– η δημιουργία μιας παγκόσμιας κοινοπολιτείας εθνών-κρατών, όπου οι λαοί θα τιμούσαν ο ένας τον άλλο με βάση τα κοινά τους οράματα.

Τα μηνύματα αυτά ήταν εμποτισμένα με πίστη και ιδεαλισμό, με ιπποτικές αξίες και αρετές, με έρωτα και θάνατο!

Τα Κομιτάτα, εν μέρει, κινητοποιήθηκαν από τη δράση της Φιλικής Εταιρείας, τις πολλές παροικίες των Ελλήνων και τις πρώτες επιτυχίες των Ελλήνων στα πεδία των μαχών. Αποτελούνταν από έμπειρους πολεμιστές και γνωστούς πολεμάρχους που είχαν λάβει μέρος στους Ναπολεόντειους πολέμους και σε πολέμους ανεξαρτησίας, από πολλούς διανοούμενους της εποχής, αλλά και από απλούς πολίτες. Πίεζαν και επηρέαζαν πολιτειακές ηγεσίες, καλλιεργούσαν το κλίμα και το δημόσιο αίσθημα. Το έκαναν μέσα από άρθρα σε εφημερίδες, μέσω έκδοσης βιβλίων και ποιημάτων, διαμοιρασμού φυλλαδίων, προκηρύξεων, κλπ., έως και διεξαγωγής θεατρικών παραστάσεων (π.χ. αναπαράσταση ανατίναξης την πυριτιδαποθήκης του Μεσολογγίου από τον προύχοντα Χρήστου Καψάλη). Προσέφεραν βοήθεια με ρούχα, τρόφιμα και χρήματα, τα οποία φρόντιζαν να φτάσουν στους δικούς μας ενόπλους, μέσω ισχυρών προσωπικοτήτων, ενώ άνοιξαν το δρόμο και για τα δάνεια που ήταν σημαντικά για τη συνέχιση του ένοπλου αγώνα, αλλά και έπαιξαν το δικό τους ρόλο στην αναγνώριση της ανεξαρτησίας. Καθοδηγούσαν ένοπλους ευρωπαίους, από τη γενέτειρά τους έως τα λιμάνια που οδηγούσαν στην Ελλάδα για να παραστούν «ψυχή τε και σώματι» στον απελευθερωτικό αγώνα. Βοηθούσαν Έλληνες που συλλαμβάνονταν και πουλιόνταν στα σκλαβοπάζαρα της Αιγύπτου και Κωνσταντινούπολης. Τους οικονομικούς τους πόρους τούς αντλούσαν από εράνους/δωρεές, αλλά και από τη δημιουργία, διακίνηση και πώληση μιας πληθώρας αντικειμένων τέχνης με φιλελληνικά θέματα από την Επανάσταση (ζωγραφικής, γλυπτικής, κεραμικής, χειροτεχνίας, κλπ.), βιβλίων, ημερολογίων, τραπουλών, επιτραπέζιων παιχνιδιών και άλλων μικροαντικειμένων και από τη διοργάνωση καλλιτεχνικών δρώμενων. Παράχθηκε, λοιπόν, ένα τεράστιο κοινωνικό κεφάλαιο που συνέβαλε τα μέγιστα στην έκβαση του Αγώνα.

“Έρανος υπέρ των Ελλήνων”, 1826 (Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, Παρίσι)

Περιγράφει ο Ισίδωρος Ζουργός (2007) στο έργο του «Αηδονόπιτα»: «Τι είναι όλος τούτος ο κόσμος, όλες οι φωνές, τα χρώματα; Πλήθη ολόκληρα στολισμένα με στρατιωτικές στολές φανταχτερές σαν φτέρωμα παγωνιού πάνε κι έρχονται. Σπάθες, πιστόλες, παράσημα, στρατηγοί, ουσάροι, γλώσσες πολλές ανακατωμένες, Γερμανοί πολλοί, Εγγλέζοι, Γάλλοι, άκουσα και για Δανούς και Ελβετούς, πλήθος μέγα που συγχρωτίζεται με τους ναύτες των καραβιών και παζαρεύει τιμή. Πού πάνε όλοι αυτοί; Στην Ελλάδα».

Σήμερα βλέπουμε ότι ένα αφήγημα της Επανάστασης ρίχνει το βάρος στην παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων με την έννοια, κυρίως, εκείνων των συμφερόντων και των συστημάτων εξουσίας που «μας έδωσαν» την Ανεξαρτησία μας μέσω της Ναυμαχίας του Ναυαρίνου (Οκτώβριος 1827). Άλλοι πάλι, το προχωράνε, θεωρώντας ότι είμαστε «προτεκτοράτο». Η συμβολή της Αγγλίας, της Ρωσίας και της Γαλλίας (με αυτή τη σειρά) ήταν όντως πολύ σημαντική, αλλά τίποτα δεν μπορεί να κριθεί αποσπασματικά σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών και ανακατατάξεων, σε μια εποχή ζύμωσης ιδεών και αρετών, σε μια εποχή φωτιάς και πολέμου. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν θα μπορούσε να κρατήσει τις επαναστατημένες περιοχές και να διαχειριστεί αποτελεσματικά το χώρο για πολλούς λόγους (οικονομικούς, κοινωνικούς, στρατιωτικούς, γεωμορφολογικούς). Οι Μεγάλες Δυνάμεις, που αρχικά όχι μόνο δεν επικροτούσαν αλλά και κατέπνιγαν τις εθνικές επαναστάσεις, δεν θα μπορούσαν να ανεχτούν μια περιοχή συγκρούσεων και συνεχών αναταραχών για επίσης πολλούς λόγους (εμπορικούς, γεωπολιτικούς), ούτε θα μπορούσαν να ελέγξουν το ήδη δημιουργημένο κλίμα (πολιτικοί λόγοι). Επίσης, δεν είχαν τα ίδια συμφέροντα. Έτσι, η συμβολή τους αυτή είναι αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας γεγονότων που οδήγησαν στην ανάδυση νέων αναγκών.

Η ουσία είναι ότι «το ποτάμι δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω». Το ποτάμι αυτό ήταν αποτέλεσμα του παραχθέντος κοινωνικού κεφαλαίου, δημιούργησε τετελεσμένα και διαμόρφωσε συνειδήσεις. Είναι κεκτημένο της φαντασιακής Κοινότητας των Ελλήνων (μέσω της οποίας συνδέονται ζωντανοί και νεκροί) και του Αγώνα τους, σε πολλά επίπεδα (όχι μόνο στο στρατιωτικό, στο οποίο τα τελευταία χρόνια αποτύγχαναν, λόγω έλλειψης τακτικού στρατού και απουσίας οργανωμένων σχεδίων μάχης).

 “Η υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι”, Βρυζάκης Θεόδωρος, 1861

«Σας ικετεύω να εγκαταλείψετε το Μεσολόγγι και να μη θυσιάσετε την υγεία σας, ίσως ακόμη και τη ζωή σας, σ’ αυτόν τον Βάλτο», έλεγε η επιστολή συνταγματάρχη Stanhope προς τον Λόρδο Βύρωνα, στις 17 Απριλίου 1824. Δυο μέρες αργότερα, στις 19 Απριλίου, ο μεγάλος Φιλέλληνας, που εισήγαγε το ρομαντικό πρότυπο του «Βυρωνικού Ήρωα», άφησε την τελευταία του πνοή, ελεύθερος, αμετανόητος και ακτινοβόλος.

Τόσο οι Έλληνες όσο και οι Φιλέλληνες «ιερωμένοι του πνεύματος» συνετέλεσαν μια ιδιότυπη τελετουργία γονιμότητας μέσα από την αναζωογόνηση των νεκρών και στη συμβολική επαναφορά τους στη ζωή, την οποία πλαισίωσαν με μια ιερή πομπή που ακολούθησε συγκεκριμένη πορεία. Αυτό έγινε με τη χρήση μύθων, συμβόλων και φαντασίας που διαμοίρασαν ανεξάντλητες ενέργειες του κόσμου μέσα σε ένα ιδεατό τοπίο «μουσών και ερειπίων» που, επί της ουσίας, αποτελούσε χώρο ταυτότητας και αρχετύπων. “We are all Greeks”, έλεγε ο (ελευθεριακός) Percy Shelley.

Οι εμφύλιες συγκρούσεις δεν αποτέλεσαν απλά «μελανό σημείο», αλλά τους «πόνους της γέννας» του νέου πολιτειακού μορφώματος, του πρώτου ανεξάρτητου Έθνους-Κράτους της Ευρώπης, που προήλθε από την παραπάνω «τελετουργία». Αυτός ήταν ο θρίαμβος της Ιδέας που επιβλήθηκε στην Ύλη. Αυτός ο θρίαμβος της Ανθρώπινης Θέλησης (για την οποία θα μιλήσει ο Νίτσε μισό αιώνα αργότερα) που επιβλήθηκε στις δομές… και που συντηρεί την ηθική της ηρωικής αριστοκρατίας και την προμηθεϊκή φλόγα. Αυτό ήταν το μήνυμα της Επανάστασης.

Σε αυτό το πλαίσιο, εκτιμώ ότι η χώρα μας, θα μπορούσε να οργανώσει συμβολικές κινήσεις που θα αναζωογονούσαν αυτό το μήνυμα και θα υπηρετούσαν τα ευγενή ιδεώδη (π.χ. τιμητικές προσκλήσεις απογόνων εμβληματικών γνωστών Φιλελλήνων, όπως ο Byron, o Eynard, ο Benthman, o Santarosa,  o Shelley, o Gordon, o Baleste, o Fabvier, o Stanhope, o Church που ανακηρύχθηκε «Στρατηγός των Ελληνικών Στρατευμάτων», κ.α., πρόσκληση στον Πρόεδρο της Αϊτής που πρώτος τόλμησε να αναγνωρίσει την Ελληνική Επανάσταση στις 15 Ιανουαρίου 1822). Όμως η πολιτική δεν παράγεται μόνο σε επίπεδο πολιτικής και πολιτειακής ηγεσίας. Καθημερινά βλέπουμε τον ευτελισμό της χρήσης της έννοιας του «ήρωα» από ανυποψίαστους καταναλωτές και «παπαγαλιστές» εικόνων, ειδήσεων, προϊόντων και δογμάτων.

Συνεπώς, η μεγαλύτερη νίκη της Ελληνικής Επανάστασης, που έκρινε την έκβασή της (μέσω του πολλαπλού αντικτύπου της σε όλο τον κόσμο), ήταν η ήττα των Ελλήνων στη β΄ πολιορκία του Μεσολογγίου και η Έξοδος (1826). Η Έξοδος του Μεσολογγίου είναι η μάχη του Ήρωα, που μετενσαρκώνεται στο Σώμα μιας ολόκληρης Κοινότητας και αναβαπτίζεται μέσα από το Πνεύμα της παραπάνω συμβολικής τελετουργίας, όταν η αποτυχία του είναι βέβαιη. Έτσι ολοκληρώνεται η Νίκη του Πνεύματος πάνω στην Ύλη. Αυτό επισφραγίστηκε από τη ρήση που αναγράφονταν κάτω από το λοφίο του κράνους του πρώτου οργανωμένου σώματος τακτικού στρατού, του Ιερού Λόχου, που συγκροτήθηκε από τον Πρίγκηπα Υψηλάντη, που αποτελούνταν από σπουδαστές και που αποτελούσε «το μόνο δροσιστικό ποτό της ψυχής του»: Ελευθερία ή Θάνατος.

Η φωτογραφία: Είναι το περίφημο και, για μένα, ανεκτίμητο φιλελληνικό κεραμικό πιάτο με τίτλο «Η έξοδος του Μεσολογγίου» που μοιράστηκε από τα Κομιτάτα και διέδωσε το προσκλητήριο της επιστράτευσης, αποτελεί την απαραίτητη κωδικοποιημένη πληροφορία, τον επίλογο εγκλωβισμένων και αμετανόητων ψυχών στα δεσμά του χωροχρόνου, το έργο που κοινώνησε την έμπυρη ουσία σε όλη την Ευρώπη.

Ευάγγελος Παυλής

Διδάκτωρ-Ερευνητής Γεωγραφίας

Ευάγγελος Παυλής

Διδάκτωρ-Ερευνητής Γεωγραφίας

 https://www.facebook.com/vangelis.pavlis

https://www.researchgate.net/profile/Evangelos-Pavlis

https://www.linkedin.com/in/epavlis/?fbclid=IwAR1rWfRI8amPQ7xeTI0dPVpKsFN9-uY_45zlkKRD-Ndcb5deIY6ZI2t7704