#MeToo Περί τεκμηρίου ενοχής & άλλων δαιμονίων…του Νίκου Χωριατέλλη

Στη δύνη αποκαλύψεων που συγκλονίζουν την κοινή γνώμη, με την εμφάνιση και στην Ελλάδα του κινήματος #MeToο, για περιστατικά σεξουαλικής κακοποίησης και έμφυλης βίας που υστάτως καταγγέλλονται και στη χώρα μας, έστω με μεγάλη καθυστέρηση. Χαιρετίζεται ασφαλώς και πρέπει να ενθαρρύνεται η τόλμη των θυμάτων που εγείρονται από την αφάνεια και το σκοτάδι της αδικίας, σε μια κοινωνία που ως τώρα δεν θέλησε να ακούσει. Προς τούτο καλείται η νομοθετική εξουσία να αναθεωρήσει ριζικά το πλαίσιο για τη διευκόλυνση της πρόσβασης των θυμάτων στις αρχές δικαιοσύνη και την έγκαιρη, καίρια και ουσιαστική απονομή δικαίου.

Στο δημόσιο λόγο, αναδεικνύεται ένα εξ΄αντικειμένου «τεκμήριο ενοχής», όπου η καταγγελία εκφέρεται πρώτιστα με δημόσιο ψόγο. Ταυτόχρονα, ποικίλες, οι προπετείς και αδέκαστες, δημόσιες τοποθετήσεις που σπεύδουν να οικειοποιηθούν τη δυναμική, ενώ ακόμη και κατ΄επίφαση φιλελεύθερες φωνές εκφράστηκαν με κατάφορτες από δήθεν νεόκοπες πλην απολύτως στερεοτυπικές αντιλήψεις, που βλέπουν ταξικά χαρακτηριστικά σε θύτες και θύματα και δεν διαφέρουν ως προς τη υφή με ακραίες εισηγήσεις, για την επαναφορά χημικών ευνουχισμών και δημοσίων απαγχονισμών.

Ας αναλογιστούμε προς στιγμήν τα ηθικά χαρακτηριστικά της επιδιωκόμενης «Κάθαρσης». Απαιτείται νηφαλιότητα, η οποία βεβαίως θα έχει αξία μόνο αν μπορεί να αρθεί αλώβητη πάνω από κάθε ευτελισμό που κυοφορείται στο δημόσιο διάλογο και να γίνει προοπτική, ειδάλλως είναι αυτάρεσκη και μάταιη. Σε μια πολιτεία η κοινωνική συνοχή της οποίας αποσαθρώνεται ηθικά, ας μην ξεχνούμε, ότι για εγκληματικές πράξεις που αξιολογούνται από ποινικής απόψεως, ζητούμενο πρέπει είναι η απονομή δικαιοσύνης, όχι η διαπόμπευση. Και η δικαιοσύνη βεβαίως δεν είναι για τους αθώους, αλλά για όλους και κάθε κατηγορούμενος δικαιούται υπερασπίσεως.

Ώστε ανεξαρτήτως στείρων επιφυλάξεων, η εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη και το έργο της, είναι αναμφίβολα η μόνη ενδεδειγμένη επί της αρχής, αλλά και στάση φιλοσοφική, αφού «Όποιος καταλύει τους νόμους είναι φυσικό να θεωρείται διαφθορέας των νέων και των ανόητων ανθρώπων» (από τον Πλατωνικό διάλογο ‘Κρίτων’ που αναφέρεται στη δίκη και την εκτέλεση του Σωκράτη, στον οποίο αποδίδεται η φράση).

Δικαιολογημένα, σ΄αυτό το πλαίσιο προστίθεται άλλη μια καταγγελία βάναυσης και εγκληματικής κακοποίησης, αυτή του «κατά συρροή βιασμού του τεκμηρίου της αθωότητας».

Το τεκμήριο αθωότητας, αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο κάθε νομικού πολιτισμού με απόρροια του την αρχή της επιείκειας, απορρέει από τη συνταγματική αρχή του κράτους δικαίου κι αποτελεί ειδικότερη έκφανση του δικαιώματος των προσώπων στη δίκαιη δίκη. Τούτο, διατυπώνεται στο άρθρο 71 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, όπου ορίζεται ότι: «Οι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι τεκμαίρονται αθώοι μέχρι να αποδειχθεί η ενοχή τους σύμφωνα με το νόμο». Δεν είναι απλός νομικός ακκισμός, ανάγεται σε περήφανη κληρονομιά της γαλλικής επανάστασης, αφού στο άρθρο 9 της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη του 1789 και περιλήφθηκε στο Ελληνικό Σύνταγμα της Γ΄ Εθνοσυνέλευσης του 1827 στην Τροιζήνα.

Εξάλλου, το τεκμήριο αθωότητας του κατηγορουμένου προασπίζεται το άρθρο 6 παράγραφος 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα και τον Χάρτη Θεμελιωδών Ελευθεριών της Ε.Ε., ενώ η ελληνική έννομη τάξη κατοχυρώνει το τεκμήριο ως αναφαίρετο στοιχείο της Δίκαιης Δίκης μέσω υπερνομοθετικής ισχύος διατάξεων, ενώ στο στοιχείο δ` της παραγράφου 1 του άρθρου 171 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας ως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 11 του νόμου 3904/2010 και ισχύει, ορθά προβλέπεται ότι τυχόν παραβίαση των διεθνών διατάξεων, οδηγεί στην απόλυτη ακυρότητα της ποινικής διαδικασίας.

Το τεκμήριο της αθωότητας δεν είναι διακριτική ευχέρεια. Ισχύει για όλους τους κατηγορούμενους, ανεξαρτήτως των κατηγοριών που αντιμετωπίζουν και προστατεύει καθ’ όλα τα στάδια της ποινικής δίκης έως ότου οι δικαστές αποφανθούν αμετάκλητα επί της ενοχής. Έτι περαιτέρω, το τεκμήριο αθωότητας, εκτός από τον κατηγορούμενο, ως πρόσωπο κατά του οποίου ο ασκήθηκε ήδη ποινική δίωξη, προστατεύει και κάθε ύποπτο για ένα ποινικό αδίκημα.

Ενόψει αυτών, η συστηματική πρακτική της διαρροής εγγράφων ποινικών δικογραφιών προς τα ΜΜΕ, στοιχειοθετεί κατάφορη παραβίαση των διατάξεων του ΚΠοιν∆ και του Π.Κ., που προβλέπουν µυστικότητα της ποινικής προδικασίας, ως εγγύηση δίκαιης δίκης, χωρίς το κίνδυνο αθέμιτης επιρροής έναντι των παραγόντων της δικαιοσύνης. Άλλωστε, η προστασία των δεδοµένων των ποινικών διώξεων διέπεται καταρχάς από τις διατάξεις περί προστασίας προσωπικών δεδοµένων, αλλά και από διατάξεις ειδικότερων νόµων που αφορούν τη λειτουργία των Μ.Μ.Ε και πρέπει να κρίνεται και βάσει των κανόνων δεοντολογίας του επαγγέλματος τους.

Όμως, ποιο ακριβώς «κοινό περί δικαίου αίσθημα» και ποια δημόσια ήθη και ένστικτα εξάπτει, υποδαυλίζει και τέρπει η μαζική δημόσια καταδίκη και η προβολή ακόμη και από κρατικά ΜΜΕ και άλλους ηθικούς κήνσορες του δημοσίου λόγου, που σπεύδουν να διαπομπεύουν και καταδικάζει ηθικά, πριν από κάθε ποινική δίκη;

Κανένας απολύτως σεβασμός στο τεκμήριο από μέσα, που αναφέρονται επωνύμως σε υπόπτους και κατηγορουμένους, ενώ δημοσιοποιούνται ουσιώδη στοιχεία ποινικής δίωξης, ακόμη και αυτολεξεί καταθέσεις φερόμενες ως προερχόμενες εκ της δικογραφίας και ενόσω καθημερινώς δίνουν πολυτελείς συνεντεύξεις σε δελτία ειδήσεων, εκπομπές και μέσα ενημέρωσης, πληρεξούσιοι δικηγόροι καταγγελλόντων και καταγγελλομένων.

Κατά άλλη έκφανση, η παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας, δύναται να υπονομεύσει σοβαρά την αποτελεσματική απονομή δικαίου στην οποία προσβλέπουν τα θύματα. Τούτο, ας αναλογιστεί κανείς, ενόψει του ότι πλέον εντοπίζεται εκτροχιασμός στην εκμετάλλευση εκκρεμών ποινικών υποθέσεων από κυβερνητικούς παράγοντες με την ένταξή τους στην πολιτική αντιπαράθεση.

Ως προς αυτό, αναφέρεται ότι σχετικά πρόσφατα και δυνάμει του Ν. 4596/2019, ενσωματώθηκε στην ελληνική έννομη τάξη η υπ΄αριθ. 2016/343 οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9ης Μαρτίου 2016, αναφερόμενη στο τεκμήριο αθωότητος κατά την ποινική διαδικασία. Είναι αξιοσημείωτο, ότι η σχετική οδηγία προβλέπεται δυνατότητα ακόμη και μείωσης της ποινής σε περίπτωση που έχει παραβιασθεί το τεκμήριο αθωότητας από δημόσιους λειτουργούς.

Όταν όμως, μια Υπουργός Πολιτισμού, κινούμενη βεβιασμένα από ένστικτο πολιτικής αυτοσυντήρησης, επέλεξε να δώσει συνέντευξη τύπου και να αναφερθεί με ονοματεπώνυμο σε ορισμένο ύποπτο ποινικής προδικασίας, προβαίνοντας σε εκτίμηση επίδικων πραγματικών περιστατικών και προδικάζοντας δημοσίως ότι είναι εξαιρετικά επικίνδυνος, τούτο είναι αναμφίβολα κατάφορη παράβαση του τεκμηρίου αθωότητας από δημόσια λειτουργό και θεσμική εκτροπή, δεδομένης της δικαστικής ανεξαρτησίας κατά την θεμελίωση σχετικής κρίσεως. Τούτο, αναδεικνύεται ως ιδιαίτερα σημαντικό καθόσον σε περίπτωση έκδοσης εντάλματος σύλληψης Ανακριτή επί προδικασίας για κακουργηματική πράξη, με κατηγορούμενο που κατά τα λοιπά δεν λογίζεται ύποπτος φυγής υπό στενή έννοια, απαιτείται ειδική αιτιολογική θεμελίωση ακριβώς στο στοιχείο της επικινδυνότητας.

Και ναι είναι αλήθεια ότι οι πολιτικοί κρίνονται στις εκλογές, αλλά κρίνονται διαρκώς από τον πολίτη. Κρίνονται πρώτιστα από τον Πρωθυπουργό, άλλως κρίνεται ο ίδιος επιτελικά. Άκουσα τον Πρωθυπουργό να ψέγει την ανωτέρω πράξη της Υπουργού του, ως μέγα σφάλμα, αναλαμβάνοντας ο ίδιος την πολιτική ευθύνη. Πρακτικώς, όμως τι ακριβώς σημαίνει τούτο, αδυνατώ να αντιληφθώ.

Χαρακτηριστικά προηγούμενα ατυχώς υπήρξαν πολλά, ένα εκ των οποίων η γλαφυρή αναφορά τέως πρωθυπουργού στη Βουλή σχετικά με την εκκρεμή υπόθεση με πρωταγωνιστή γνωστό ενεχυροδανειστή. Αλίμονο, η δημόσια αναφορά στην ενοχή κατηγορουμένου από εκάστοτε κυβερνητικά στελέχη έχει κοστίσει στο ελληνικό κράτος καταδίκες από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Αληθώς, δεν ξέρω ποια θα ήταν η θέση του Σωκράτη στην εποχή του #MeToο, αλλά τολμώ να εικάσω ότι θα ανησυχούσε και αυτός ιδιαζόντως για τούτο το άμετρο στήσιμο λαϊκών δικαστηρίων, όπου τα ΜΜΕ, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η πολιτική υποκαθιστούν τη Δικαιοσύνη και υπεξαιρούν λειτουργικά το έργο της.

Νίκος Χωριατέλλης

Δικηγόρος Μυτιλήνης

https://www.facebook.com/nick.choriatellis

πηγές φωτογραφιών:

https://www.gazzetta.gr/

https://www.arcadiaportal.gr/

https://www.nea-acropoli-athens.gr/