Οδοιπορικό στη Δυτική Λέσβο: Ο Αρχαιολογικός Χώρος του Αιολικού Iερού του Απόλλωνος στην Κλοπεδή της Αγίας Παρασκευής Λέσβου, από τον Ιγνάτη Γουδή.

Συνεχίζοντας το οδοιπορικό μας στην κεντρική Λέσβο σήμερα θα επισκεφθούμε τον αρχαιολογικό χώρο της Κλοπεδής στην Αγία Παρασκευή.

Στην αγροτική περιοχή «Κλοπεδή» Αγίας Παρασκευής, 4 χλμ. βορειοδυτικά της Αγίας Παρασκευής, όπου μας οδηγεί ένας πολύ καλός δρόμος που ξεκινάει από την είσοδο της Αγίας Παρασκευής, δίπλα από τον Δημοτικό Παιδικό Σταθμό, βρίσκονται τα ερείπια δύο αρχαϊκών ναών του 8ου και 6ου π. Χ. αι. με τα μοναδικά στην Ελλάδα κιονόκρανα αιολικού ρυθμού, που αποκαλύπτουν τη θέση ενός από τα σημαντικότερα ιερά στην ιστορία της αρχαίας Λέσβου. Επιπλέον, στην περιοχή σώζονται ερείπια βυζαντινού φρουρίου.

Άποψη του αρχαιολογικού χώρου του Αιολικού Ιερού της Κλοπεδής

Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία και από τη φυσική διαμόρφωση του χώρου, από τα λείψανα και από τα ίχνη που φαίνονταν γύρω, ήταν φανερό ότι το κυρίως ιερό και πιθανότατα ένα μεγαλύτερο τέμενος απλωνόταν σε μια ευρύτερη έκταση. Οι περισσότεροι από τους αναλημματικούς τοίχους της γύρω περιοχής δίνουν την εντύπωση ότι χρονολογούνται από την αρχαιότητα. Χρήζει ενδιαφέροντος και το αρχαίο λατομείο όπου βρίσκεται 1,5 χλμ βορειοδυτικά του ιερού, στους πρόποδες του Πετσοφά, στη θέση Πελεκανιές, απ’ όπου έχουν λατομευτεί τα μέλη του μνημείου. Ο επισκέπτης συναντά ακόμη μέχρι και σήμερα σπασμένους και ημιτελείς σφονδύλους κιόνων, πλάκες δαπέδων, κ.ά.

Το Αιολικό Κιονόκρανο
Χαρακτηριστικό του Ναού Β, όπως περιγράφεται στη συνέχεια, είναι ότι περιστοιχιζότανε από 46 κίονες οι οποίοι ήταν αρράβδωτοι, πάταγαν πάνω σε κυκλική βάση και στο πάνω μέρος απέληγαν σε ομοιόμορφο εχίνο, από όπου «ξεφύτρωνε» το αιολικό κιονόκρανο.

Το αιολικό κιονόκρανο

Το αιολικό κιονόκρανο χαρακτηρίζεται από δύο έλικες που ορθώνονται συμπαγείς και σηκώνουν το επιστύλιο και ένα ανάγλυφο ανθέμιο ανάμεσά τους. Θεωρείται ότι προέρχεται από το ιωνικό κιονόκρανο.

Περισυλλογή αιολικού κιονόκρανου, 1972

Περιγραφή του Ιερού

Οι τελευταίες εργασίες προστασίας, διαμόρφωσης και ανάδειξης του Αρχαιολογικού Χώρου της Κλοπεδής πραγματοποιήθηκαν από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λέσβου την περίοδο 2010-2014, μετά από την χρηματοδότηση του έργου μέσω του ΕΣΠΑ της Περιφέρειας ς Βορείου Αιγαίου. Με την ολοκλήρωση του έργου ο χώρος διαμορφώθηκε με κατάλληλες διαδρομές ως επισκέψιμος, αφού έγιναν εργασίες αποστράγγισής του.

Τα ευρήματα της  αρχαιολογικής σκαπάνης τοποθετούν την ίδρυση του Ιερού προς το τέλος της 2^ης π.Χ. χιλιετίας (Ύστερη Εποχή του Χαλκού).

Οι πρόσφατες αρχαιολογικές έρευνες έφεραν στο φως τα οικοδομικά κατάλοιπα οικιστικής εγκατάστασης του τέλους των Μυκηναϊκών Χρόνων. Εντοπίστηκαν δωμάτια οικιών και ένας χώρος με πλακόστρωτο δάπεδο και πηγάδι, πιθανώς και πλατεία. Βρέθηκαν επίσης αγγεία εκ των οποίων κάποια ακέραια, τοποθετημένα στις γωνίες των δωματίων και είναι χειροποίητα χρηστικά όπως μαγειρικές χύτρες, πιθοειδή αγγεία κ.ά.
Στον αρχαιολογικό χώρο της Κλοπεδής, σώζονται τα ερείπια δύο Ναών των αρχαϊκών χρόνων. Οι Ναοί, γνωστοί στην αρχαιολογική βιβλιογραφία ως Ναοί Α και Β, ανοικοδομήθηκαν στο άνδηρο ενός χαμηλού, ελαιόφυτου λόφου και ορίζουν τον πυρήνα ενός μεγάλου Ιερού, λείψανα του οποίου σώζονται επιφανειακά στη γύρω περιοχή. Το Ιερό στην Κλοπεδή, το παλαιότερο σωζόμενο στην Λέσβο, αναγνωρίζεται ως μνημείο σταθμός, τόσο για την συμβολή του στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, καθώς αποτελεί μοναδικό δείγμα αιολικού ρυθμού στον ελλαδικό χώρο, όσο και γιατί η ίδρυσή του στον 6ο αι. π.Χ. συνδέεται με μία ακμάζουσα περίοδο του νησιού.

Ο αρχαιολογικός χώρος μετά την ολοκλήρωση των εργασιών ανάδειξης και διαμόρφωσης

Από τους δύο Ναούς, ο Ναός Α θεωρείται πρωιμότερος και τοποθετείται, βάσει των αναλογιών της κάτοψης (29,20 x 18,70μ.), στους πρώιμους αρχαϊκούς χρόνους. Τα οικοδομικά λείψανα, τα οποία αποκαλύφθηκαν το 1924, καθώς και στο πλαίσιο των εργασιών του ΕΣΠΑ, μαρτυρούν ότι τον κυρίως Ναό αποτελούσαν τρεις διαδοχικοί χώροι: ο πρόδομος, ο σηκός και ο οπισθόδομος – τους οποίους περιέβαλε εξωτερική κιονοστοιχία, το λεγόμενο πτερό.

Ο Ναός Α

Ο Ναός εδράζεται στον φυσικό βράχο και τα θεμέλια του είναι κατασκευασμένα από μεγάλες πλάκες ντόπιου, τραχείτη λίθου, συναρμοσμένες χωρίς συνδετικό υλικό. Η ισχυρή κατασκευή της νότιας μακράς και ανατολικής πλευράς του Ναού, μέγιστου σωζόμενου ύψους 2,35μ., σχετίζεται με τη θέση ανέγερσης του Ναού στις νότιες παρυφές του πλατώματος και την ανάγκη ενίσχυσης της θεμελίωσης σε αυτή την πλευρά. Για τον λόγο μάλιστα αυτό, κατά μήκος της νότιας μακράς πλευράς του Ναού κατασκευάστηκε ισχυρό, βαθμιδωτό ανάλημμα, με γέμισμα και επένδυση λιθοπλίνθων. Για την κατανόηση της επιλογής της θέσης ανοικοδόμησης του Ναού στο χείλος του πλατώματος διαφωτιστικά είναι τα νέα ευρήματα: τα μυκηναϊκών και γεωμετρικών χρόνων λείψανα, τα οποία περικλείονται στα θεμέλιά του, συσχετίζουν την ανέγερση του αρχαϊκού Ναού με την λατρεία των προγόνων και την ανάγκη σύνδεσης με το μακρινό παρελθόν.

Ενδείξεις για τη λίθινη ανωδομή και τον αρχιτεκτονικό τύπο του κτιρίου παρέχουν τα πολυάριθμα αρχιτεκτονικά σπαράγματα, καθώς και ένα αιολικό κιονόκρανο, το οποίο βρέθηκε ανεστραμμένο στην ΝΑ. γωνία της θεμελίωσης. Πρόκειται για τυπικό δείγμα κιονόκρανου αιολικού ρυθμού, με δύο έλικες να διακλαδίζονται αντιθετικά γύρω από ένα ανθέμιο.

Λίγο βορειότερα του Ναού Α βρίσκεται ο Ναός Β, θεμελιωμένος στον φυσικό βράχο, στο πιο επίπεδο τμήμα του πλατώματος. Ο Ναός σώζεται έως τον στυλοβάτη, το επίπεδο, δηλαδή, όπου εδράζονταν οι κίονες της εξωτερικής κιονοστοιχίας, της λεγόμενης περίστασης, η οποία περιέβαλε τον κυρίως Ναό. Μάλιστα, στη ΒΔ γωνία του στυλοβάτη βρέθηκαν στη θέση τους δύο βάσεις κιόνων, στοιχείο από το οποίο προκύπτει ότι η περίσταση αποτελούνταν από 46 συνολικά κίονες.

Η τρίβαθμη κρηπίδα με τις βάσεις των κιόνων στον στυλοβάτη της δυτικής πλευράς του Ναού Β

Σύμφωνα με τα σωζόμενα οικοδομικά λείψανα, τον πυρήνα του Ναού αποτελούσε μία μονόχωρη αίθουσα με εσωτερική κιονοστοιχία σχήματος Π, στο βάθος της οποίας βρισκόταν η βάση του λατρευτικού αγάλματος. Η χρονολόγηση του Ναού ανάγεται στους ύστερους αρχαϊκούς χρόνους, με ασφαλείς ενδείξεις πρωιμότερων οικοδομικών φάσεων.

Σημαντικό πρόσφατο εύρημα είναι το γεωμετρικών χρόνων ελλειψοειδές κτίριο, το οποίο αποκαλύφθηκε βόρεια ακριβώς του Ναού. Το κτίριο, με προσανατολισμό Ανατολή προς Δύση και διαστάσεις 13,50 X 8,50μ., έχει εγκάρσιο διαχωριστικό τοίχο στην αψίδα, κεντρικό άνοιγμα εισόδου στον κατά μήκος άξονα και οριοθετημένο αύλειο χώρο. Μεταξύ των ολιγάριθμων ευρημάτων από το εσωτερικό του κτιρίου, ενδιαφέρον παρουσιάζει μία πήλινη κεφαλή ειδώλου, για την εξυπηρέτηση ενδεχομένως λατρευτικών αναγκών.

Η λατρευόμενη θεότητα του Ιερού συνδέθηκε στην έρευνα με την γνωστή από τις αρχαίες πηγές λατρεία στη Λέσβο του Ναπαίου Απόλλωνος. Τα νέα ευρήματα, όπως το θραύσμα πήλινης πλάκας με εγχάρακτη επιγραφή «?ΛΩΝΟΣ» από τα θεμέλια του Ναού Α, καθώς και τμήμα χάλκινου ειδωλίου κούρου από το βάθρο του λατρευτικού αγάλματος του Ναού Β, τεκμηριώνουν την υπόθεση για τη λατρεία του θεού του Φωτός και της Μουσικής στο αιολικό, αρχαϊκό Ιερό της Κλοπεδής.

Πήλινη πλάκα με εγχάρακτη επιγραφή [ΑΠΟΛ]ΛΩΝΟΣ

Ο αρχαιολογικός χώρος είναι επισκέψιμος καθημερινά όλο το χρόνο από το πρωί μέχρι τις τρεις το μεσημέρι, εκτός από Δευτέρα.

ΠΗΓΕΣ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού Κ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, Αιολικό Ιερό Κλοπεδής Λέσβου, Μυτιλήνη 2014.
2. Δήμος Αγίας Παρασκευής Λέσβου, Δήμος Αγίας Παρασκευής Λέσβου Γνωρίστε τον τόπο μας, Αγία Παρασκευή 2008.
3. Ηλεκτρονική σελίδα Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού:
   http://odysseus.culture.gr/.
4. Ηλεκτρονική σελίδα:

https://agiaparaskevilesvou.gr/.

Επιμέλεια: Ιγνάτης Γουδής

MSc Γεωπόνος