Μετά από έναν Μάιο που στην Ελλάδα μόνο άνοιξη δεν θύμισε, γεμάτο αστάθεια, συννεφιά και βροχές, ο καιρός αρχίζει επιτέλους να θυμίζει καλοκαίρι και το μυαλό μας αναπόφευκτα ταξιδεύει. Κλείστε για μια στιγμή τα μάτια και σκεφτείτε το ιδανικό καλοκαίρι.
Ίσως φέρνετε στο μυαλό σας μια απέραντη χρυσή αμμουδιά, μια δροσερή θαλασσινή αύρα, τη λυτρωτική σκιά μιας ομπρέλας και έναν παγωμένο καφέ στο χέρι. Αυτή ακριβώς είναι η εικόνα που αντικρίζει κανείς στην κοσμική και διάσημη παραλία Ιπανέμα του Ρίο ντε Τζανέιρο. Για τους προνομιούχους αυτού του κόσμου, η ζέστη που έρχεται είναι απλώς μια πολυπόθητη αφορμή για απόδραση.
Μια ανάσα από την διάσημη παραλία της Βραζιλίας, στη πλαγιά ενός λόφου μόλις λίγες εκατοντάδες μέτρα μακριά, βρίσκεται το Βιντιγκάλ, μία από τις φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο. Εκεί, χιλιάδες άνθρωποι ζουν σε μια παγίδα θερμότητας με μεταλλικές στέγες, χωρίς πάρκα και χωρίς επίσημα δίκτυα δημόσιων συγκοινωνιών.
Στα κοντινά προάστια, οι οικογένειες αντιμετωπίζουν τις ίδιες ασφυκτικές νύχτες και τα τσιμεντένια πεζοδρόμια εκπέμπουν θερμότητα για πολλή ώρα μετά τη δύση του ηλίου. Εάν δεν υπάρχουν δροσεροί δημόσιοι χώροι για να καταφύγει κανείς, ούτε σιντριβάνια ή πηγές πόσιμου νερού για να εξασφαλίσουν ανακούφιση, η ακραία ζέστη είναι αναπόφευκτη. Και ανυπόφορη.
Το Ρίο ντε Τζανέιρο δεν είναι σε καμία περίπτωση η μόνη πόλη του κόσμου στην οποία υπάρχει αυτή η συνθήκη. Το περασμένο καλοκαίρι, η Ευρώπη «ψήθηκε». Η Ισπανία κατέγραψε μέγιστες θερμοκρασίες 46°C. Η Πορτογαλία έφτασε τους 46,6°C. Η Γαλλία βίωσε τον δεύτερο θερμότερο Ιούνιο από το 1900. Στις ΗΠΑ, περισσότεροι από 150 εκατομμύρια άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με προειδοποιήσεις για ακραία ζέστη. Στη νότια Ασία, τη δυτική Αφρική και τη Λατινική Αμερική, η ακραία ζέστη δεν είναι απλώς εποχιακή.
Αυτό αποδείχθηκε περίτρανα φέτος, που η δυτική Ευρώπη βιώνει ήδη από τον Μάιο συνθήκες καύσωνα, με έναν θερμικό θόλο να τη σκεπάζει και να τη μετατρέπει σε «φούρνο».
Όμως οι συνέπειες της ζέστης δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένες. Διαφέρουν μεταξύ χωρών, περιοχών και γειτονιών. Οι διαφορές στα δημογραφικά στοιχεία, τις υποδομές και την ικανότητα προσαρμογής διαμορφώνουν το πόσο σοβαρά επηρεάζονται οι άνθρωποι.
Η νέα μελέτη που υπογράφουν οι Αντονέλα Ματσόνε, νεαρή ερευνήτρια του προγράμματος Leverhulme, στο Τμήμα Ανθρωπολογίας και Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, η Ενρίκα Ντε Τσιάν, καθηγήτρια Περιβαλλοντικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Ca’ Foscari της Βενετίας και ο Τζιάκομο Φαλτσέτα, ερευνητής στους τομείς της Ενέργειας, του Κλίματος και του Περιβάλλοντος στο Πανεπιστήμιο Ca’ Foscari της Βενετίας και για την οποία αρθρογράφησαν στο The Conversation, δείχνει ότι αυτή η ενεργειακή φτώχεια,που αφορά την μη πρόσβαση σε κλιματισμό ψύξης, systemic cooling poverty όπως την ονομάζουν οι επιστήμονες, είναι ευρέως διαδεδομένη, αλλά άνιση, σε 28 –κυρίως αναπτυσσόμενες– χώρες.
Σε ολόκληρο τον πληθυσμό των 3 δισεκατομμυρίων ανθρώπων που αντιπροσωπεύει το δείγμα της έρευνας, σχεδόν 600 εκατομμύρια βιώνουν σοβαρά επίπεδα ενεργειακής φτώχειας ή αλλιώς θερμικής ανισότητας. Οι άνθρωποι στη νότια Ασία και την υποσαχάρια Αφρική επωμίζονται το βαρύτερο φορτίο.
Ωστόσο, χώρες που αντιμετωπίζουν παρόμοια ακραία ζέστη μπορούν να παρουσιάσουν διαφορετικά αποτελέσματα. Η Ινδονησία και το Μπαγκλαντές αντιμετωπίζουν και οι δύο έκθεση σε επικίνδυνη ζέστη με υγρασία που επηρεάζει σχεδόν ολόκληρο τον πληθυσμό τους, αλλά οι ισχυρότερες φυσικές υποδομές και το σύστημα υγείας της Ινδονησίας μεταφράζονται σε χαμηλότερα επίπεδα θερμικής ανισότητας.
Στις πόλεις, η τρωτότητα διαμορφώνεται από τις φυσικές υποδομές (κτήρια, δρόμους, σωλήνες και χώρους πρασίνου) και τις κοινωνικές υποδομές (υπηρεσίες, θεσμούς και δίκτυα υποστήριξης), οι οποίες είναι αμφότερες κατανεμημένες άνισα. Οι φτωχότεροι κάτοικοι έχουν συνήθως λιγότερη πρόσβαση σε κλιματισμό, δρόμους με σκιά από δέντρα, πάρκα και μονωμένες κατοικίες.
Η ικανότητα ψύξης δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνολογίας. Το να παρουσιάζεται ο κλιματισμός ως η απάντηση στην ακραία ζέστη είναι προβληματικό. Η πρόσβαση στον κλιματισμό είναι εξαιρετικά άνιση μεταξύ και εντός των χωρών – το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού απλώς δεν διαθέτει.
Ο κλιματισμός είναι επίσης ενεργοβόρος. Αυξάνει τους ετήσιους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος των νοικοκυριών κατά περισσότερο από το ένα τρίτο κατά μέσο όρο. Αυτό επιβαρύνει τα ηλεκτρικά δίκτυα όταν η ζήτηση για ενέργεια κορυφώνεται. Η αυξημένη ζήτηση για ηλεκτρική ενέργεια επιταχύνει την κλιματική κρίση που τροφοδοτεί την κρίση της ζέστης, ωθώντας τις εξωτερικές θερμοκρασίες σε ακόμη υψηλότερα επίπεδα. Η παραγωγή και η απόρριψη των μονάδων κλιματισμού έχει το δικό της περιβαλλοντικό κόστος, με επικίνδυνα υλικά να κινδυνεύουν να απελευθερωθούν στο έδαφος, το νερό και τον αέρα.
Οι σημαντικότεροι παράγοντες που καθορίζουν εάν η ζέστη γίνεται επικίνδυνη είναι οι συνθήκες στις οποίες οι άνθρωποι γεννιούνται και ζουν.
Το πού ζείτε, πώς είναι χτισμένη η γειτονιά σας, αν υπάρχουν δέντρα ή δημόσιο πόσιμο νερό κοντά, πόσο καλά αερίζεται το σπίτι σας, αν ο χώρος εργασίας σας προσφέρει προστασία και αν οι δημόσιες υπηρεσίες ανταποκρίνονται στις αυξανόμενες θερμοκρασίες, όλα αυτά διαμορφώνουν την επιβίωση. Το ίδιο ισχύει για την ηλικία, την υγεία, το εισόδημα, την ταυτότητα φύλου και τις διακρίσεις, που μπορούν να καθορίσουν τίνος η δυστυχία αναγνωρίζεται και τίνος παραμένει κρυφή.
Οι αντιδράσεις στη ζέστη διαμορφώνονται από το κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον στο οποίο ζουν οι άνθρωποι. Σε πολλά μέρη, ο κλιματισμός έχει εκτοπίσει την προγονική γνώση και τις πρακτικές γενεών για τη διαβίωση με τη ζέστη, συμπεριλαμβανομένων τρόπων δόμησης, μετακίνησης, διατροφής και ανάπαυσης που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια των αιώνων. Η απώλεια αυτών των πρακτικών μπορεί να αφήσει τους ανθρώπους πιο εκτεθειμένους και λιγότερο ανθεκτικούς.
Από το 2020, στο πλαίσιο της έρευνάς τους για την θερμική ανισότητα, οι τρεις επιστήμονες έχουν μιλήσει με περισσότερους από 80 ανθρώπους που ζουν στα προάστια χαμηλού εισοδήματος και τις φαβέλες του Ρίο. Δεκαεννέα από αυτούς τους κατοίκους κρατούσαν διαδικτυακά ημερολόγια ζέστης: καταγράφοντας γραπτά στοιχεία, συλλέγοντας φωτογραφίες, σχέδια, memes και φωνητικά μηνύματα για τις καθημερινές τους… συναντήσεις με την ακραία ζέστη.
Όσοι ήταν επιφορτισμένοι με τη φροντίδα των άλλων έπρεπε να αλλάξουν τις ρουτίνες τους, ώστε οι οικιακές εργασίες να μπορούν να πραγματοποιούνται κατά τις πιο δροσερές ώρες της αυγής και του σούρουπου. Οι πλανόδιοι πωλητές άλλαζαν τοποθεσίες ή εγκατέλειπαν ορισμένες διαδρομές.
Για έναν κάτοικο με κινητικές δυσκολίες, τα κρύα ντους, η πιο άμεση στρατηγική ψύξης, δεν είναι εφικτά: «Θα ήθελα πολύ να κάνω τέσσερα κρύα ντους την ημέρα, αλλά έχω κάποια πρακτικά ζητήματα που σχετίζονται με την κατάστασή μου». Επειδή εξαρτώνται από τον κλιματισμό, οι λογαριασμοί του ηλεκτρικού τους ρεύματος τριπλασιάζονται το καλοκαίρι. Για άλλους, οι παραλίες, τα ποτάμια, οι λίμνες και οι καταρράκτες στους οποίους καταφεύγουν κάποιοι άνθρωποι παραμένουν απρόσιτοι: «Θα ήθελα πολύ να πάω, αλλά δεν μπορώ λόγω θεμάτων προσβασιμότητας».
Για τις τρανς γυναίκες που κατοικούν εκεί, οι κοινωνικές διακρίσεις αποκλείουν τους ίδιους τους χώρους (πάρκα, πλατείες, καταστήματα) όπου άλλοι βρίσκουν σκιά ή μια στιγμή δροσιάς. Και επειδή οι δημόσιες τουαλέτες σημαίνουν κίνδυνο παρενόχλησης, πολλές περιορίζουν την ποσότητα νερού που πίνουν. Η ζέστη, γι’ αυτές, γίνεται ένας σωματικός κίνδυνος χωρίς ασφαλή διέξοδο.
Η θερμική ανισότητα δεν αφορά το αν ένα άτομο έχει την οικονομική δυνατότητα να αγοράσει κλιματιστικό, αλλά μάλλον το πώς οι γύρω υποδομές, οι θεσμοί και ο σχεδιασμός εκθέτουν κάποιον σε επιβλαβή ζέστη και στη συνέχεια αποτυγχάνουν να τον προστατεύσουν από αυτήν. Εκτείνεται πέρα από το σπίτι στους χώρους εργασίας, στα σχολεία και στα συστήματα υγείας, όπου η ζέστη μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες για την υγεία, την παραγωγικότητα και την ευημερία. Φτάνει ακόμα βαθύτερα, στις συστημικές αιτίες που καθορίζουν ποιος υποφέρει περισσότερο: την ανισότητα, τις διακρίσεις, την πατριαρχία, τον αποκλεισμό των ατόμων με αναπηρία και τον ρατσισμό.
Η τρωτότητα στη ζέστη δεν είναι ένα τυχαίο αποτέλεσμα. Οι αποφάσεις αστικού σχεδιασμού που αφαιρούν τους πράσινους χώρους, οι στεγαστικές πολιτικές που επιτρέπουν κακώς αεριζόμενα κτήρια, η εργατική νομοθεσία που αφήνει απροστάτευτους τους εργαζόμενους σε εξωτερικούς χώρους, τα συστήματα δημόσιας υγείας που αποτυγχάνουν ανάμεσα στους πιο εκτεθειμένους, όλα συμβάλλουν σε αυτό.
Θερμική δικαιοσύνη
Η επαναδιατύπωση του πλαισίου της ενεργεικής φτώχειας αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι ερευνητές σκέφτονται τις λύσεις. Η θερμική δικαιοσύνη δεν σημαίνει μόνο μείωση της έκθεσης στη ζέστη. Σημαίνει επίσης να γίνεται αυτό με δίκαιο τρόπο και να καθίστανται υπόλογοι οι άνθρωποι και οι θεσμοί των οποίων οι πολιτικές και οι αποφάσεις σχεδιασμού έχουν καταστήσει κάποιες γειτονιές θερμότερες και κάποια νοικοκυριά λιγότερο ικανά να παραμείνουν δροσερά.
Ρωτώντας «ποιος σχεδίασε αυτές τις συνθήκες;», μπορούμε να καταλάβουμε ποιος έχει τη δύναμη να τις αλλάξει.
Οι αποτελεσματικές απαντήσεις απαιτούν συντονισμένη δράση στον αστικό σχεδιασμό, τη δημόσια υγεία, τη στέγαση και τη ρύθμιση της εργασίας: επέκταση της πρόσβασης σε ασφαλές νερό, ανακαίνιση κτηρίων και φύτευση δέντρων, παράλληλα με τη μείωση των διακρίσεων.
Όμως, οι άνθρωποι που επηρεάζονται περισσότερο πρέπει να βοηθήσουν στον σχεδιασμό των λύσεων. Οι εμπειρίες τους αποκαλύπτουν πώς είναι στην πραγματικότητα να νιώθεις τη ζέστη, μέρα με τη μέρα. Κατανοώντας και αξιολογώντας την ενεργειακή φτώχεια, μπορούμε να προσδιορίσουμε πώς να επιτύχουμε καλύτερα τη θερμική δικαιοσύνη για εκείνους που κινδυνεύουν περισσότερο από την ακραία ζέστη.
