Γαστρονομικές απολαύσεις του καλοκαιριού στη Λέσβο – Πώς θα γίνει η Λέσβος διεθνής γαστρονομικός προορισμός

Της Συμώνης Κατραμάδου (Ph.D.)*

«Εάν αποσυνθέσεις την Ελλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι. Που σημαίνει: με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις» (Οδυσσέας Ελύτης, Ο κήπος με τις αυταπάτες).

Το καλοκαίρι είναι εποχή των γαστρονομικών Φεστιβάλ στη Λέσβο. Αρχίζουν με το Ouzo Fest στη Μυτιλήνη τον Ιούλιο, ευκαιρία για να δοκιμάσουν ντόπιοι και επισκέπτες τα δεκάδες ούζα των τοπικών αποστακτηρίων. Η Λέσβος θεωρείται η πατρίδα του ούζου, αφού το 50% της παραγωγής προέρχεται από το νησί, ενώ τόσο το «ούζο Μυτιλήνης» όσο και το «ούζο Πλωμαρίου» έχουν προστατευόμενη γεωγραφική ονομασία από την ΕΕ. Το Lesvos Food Fest είναι πλέον το μεγάλο γαστρονομικό φεστιβάλ του Ιουλίου, με δράσεις σε διάφορες πόλεις του νησιού. Τον Αύγουστο, έχουμε τη Γιορτή της Σαρδέλας στη Σκάλα Καλλονής και το Φεστιβάλ Αμπελουργίας στην Ανεμώτια. Και δεν είναι τα μόνα γαστρονομικά φεστιβάλ του νησιού. Φεστιβάλ για την ελιά γίνεται τον  Μάιο (ΕLIA Lesvos Confest), ενώ τον Νοέμβριο γίνεται φεστιβάλ κάστανου στην Αγιάσο. Ας θυμηθούμε επίσης το πανηγύρι του Ταύρου στην Αγία Παρασκευή και το Πανηγύρι του Ταξιάρχη στον Μανταμάδο, αλλά και τη γιορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου τον Δεκαπενταύγουστο όπου συνηθίζεται να μοιράζεται το παραδοσιακό κεσκέκι, του οποίου η παραγωγή είναι κοινωνική ιεροτελεστία.

Η γαστρονομία, η ιδιαίτερη επιλογή και παρασκευή τροφίμων, βασισμένη σε ποιοτικά, εποχικά υλικά, κατά προτίμηση τοπικά, είναι ένας από τους σημαντικότερους φορείς του πολιτισμού και της ιστορίας ενός τόπου. Η Μεσογειακή Διατροφή  ανακηρύχθηκε το 2010 σε Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ανθρωπότητας από της ΟΥΝΕΣΚΟ, αφού θεωρήθηκε ότι αντικατοπτρίζει έναν συνολικό, μεσογειακό τρόπο ζωής, μια κοινωνική πρακτική, από την συγκομιδή, το ψάρεμα και το κυνήγι έως την προετοιμασία και την από κοινού κατανάλωση του γεύματος. Η διεθνική αυτή εγγραφή έφερε κοντά τη χώρα μας με την Ιταλία, την Ισπανία και το Μαρόκο ενώ, το 2013, προστέθηκαν η Κύπρος, η Κροατία και η Πορτογαλία. Βασίστηκε στην παραδοσιακή διατροφή στο Αιγαίο με την καθημερινή χρήση του ελαιολάδου, των λαχανικών και των φρούτων, των δημητριακών ολικής άλεσης, των οσπρίων, των ξηρών καρπών και τη χρήση βοτάνων και μυρωδικών που είναι άφθονα στην ελληνική φύση και συχνά αντικαθιστούν το αλάτι. Σ’ αυτά προστίθενται συχνά τα ψάρια, τα θαλασσινά, τα πουλερικά και σπανιότερα τα κρεατικά, καθώς και το κρασί και αποστάγματα όπως το ούζο. Εκτός από τα ίδια τα τρόφιμα, η ΟΥΝΕΣΚΟ αναγνώρισε τη σημασία της κοινωνικότητας στα γεύματα, τη σωματική δράση που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αγροτικής ζωής, τις παραδοσιακές τέχνες που αναπτύσσονται γύρω από τα τρόφιμα (μάζεμα ελιάς και αλώνισμα, συντήρηση τροφίμων, κατασκευή κεραμικών κ.α.). Γιατί όμως να μας ενδιαφέρουν όλα αυτά στη Λέσβο;

Η Λέσβος, χάρη στην πληθώρα προϊόντων όπως τα προαναφερθέντα, αποτελεί εκ των πραγμάτων έναν από τους αντιπροσωπευτικούς γαστρονομικούς παραδείσους της Μεσογειακής Διατροφής στην Ελλάδα, αν και δεν έγινε η επίσημη «εμβληματική κοινότητα της Ουνέσκο» (τον τίτλο κατέχει η Κορώνη). Εντούτοις, το νησί διαθέτει το Παγκόσμιο Γεωπάρκο της Ουνέσκο, μοναδικό γεωλογικό και ηφαιστιογενές φαινόμενο που χαρίζει στο έδαφος της Λέσβου γονιμότητα και προϊόντα εξαιρετικής ποιότητας που συνάδουν με τη φιλοσοφία της μεσογειακής δίαιτας. Ας θυμηθούμε ότι η Λέσβος διαθέτει 11 εκ. ελαιόνδενδρα, και το ελαιόλαδο είναι βάση της Μεσογειακής διατροφής. Επίσης η διατροφή αυτή προτείνει την κατανάλωση ψαριών πλούσιων σε Ωμεγα-3 λιπαρά, όπως οι σαρδέλες και όλοι γνωρίζουν τις διάσημες σαρδέλες του κόλπου της Καλλονής. Λόγω του μοναδικού της μικροκλίματος και των ηφαιστειογενών της εδαφών, η Λέσβος αποτελεί παγκόσμιο βοτανικό κήπο΄ έχουν καταγραφεί περισσότερα από 1.580 είδη φυτών, αυτοφυή αρωματικά, μυρωδικά και βότανα εξαιρετικής ποιότητας. Όσο για τα ίδια τα παραδοσιακά πιάτα, κάποια ανάγονται στην αρχαιότητα, όπως το κεσκέκι (γινόταν με χοιρινό κρέας), το αρνί γεμιστό με κουκουνάρια και σταφίδες, οι σουπιές με χόρτα, τα ντολμαδάκια (τα έκαναν με μαρούλι), η αχινοσαλάτα, η παστή παλαμίδα, τα παστέλια με σύκο, το τσουρέκι. Αξίζει επίσης να αναφερθούν τα εξαιρετικά γαλακτοκομικά προϊόντα της Λέσβου π.χ. λαδοτύρι, καθώς και τα ποτά όπως το ούζο με την ιεροτελεστία του ουζομεζέ που ενισχύει την κοινωνικότητα που εκθείασε η Ουνέσκο.

Αντίστοιχο ρόλο έπαιζε το λεσβιακό κρασί από την αρχαιότητα και μάλιστα ο Αλκαίος έχει γράψει σειρά συμποσιακών ποιημάτων: «νυν χρή μεθύσθην» (τώρα πρέπει να μεθύσουμε) έλεγε, τονίζοντας την ανάγκη για τη μέθη της παρέας, την κοινωνική συναναστροφή, συνοδεία ποτού. Ο Μυριβήλης στην ‘Παναγιά τη Γοργόνα’ (1948) αναφέρει πώς οι ψαράδες απολάμβαναν το γλυκανισάτο ποτό με μεζέδες πνίγοντας εκεί τους καϋμούς τους, μια τελετουργία που έντυνε ποιητικά την καθημερινότητα. Στη ‘Ζωή εν Τάφω’, το ούζο και η μυρωδιά του γλυκάνισου γίνεται σύμβολο της ειρηνικής ζωής, του χαμένου παράδεισου, για τους στρατιώτες που ζούσαν στη φρίκη του πολέμου. Ο Ηλίας Βενέζης (‘Εφταλού’, 1972) περιγράφει το λεσβιακό γεύμα ως μια εμπειρία κατάνυξης και φιλοξενίας, ενώ το ούζο, οι σαρδέλες και οι θαλασσινοί μεζέδες είναι μια ιεροτελεστία επικοινωνίας. Το φαγητό δίπλα στο κύμα, στα καφενεδάκια όπου σύχναζε, γαλήνευε την ψυχή του ανθρώπου.

Η Λέσβος μπορεί να ωφεληθεί σημαντικά από την εγγραφή της Μεσογειακής Διατροφής στην Ουνέσκο για την ενίσχυση του γαστρονομικού της τουρισμού, το είδος ποιοτικού τουρισμού που εκτιμά την σύνδεση τοπικών προϊόντων με την πολιτιστική τους αξία. Ένα άλλο όφελος είναι η ανάπτυξη του αγροτουρισμού, αφού ο σύγχρονος επισκέπτης συχνά δεν έρχεται μόνο να γευτεί, αλλά και να βιώσει την εμπειρία της παραγωγικής διαδικασίας, το λιομάζωμα, τον τρύγο, το πάστωμα, το λιάσιμο, το μαγείρεμα. Μπορεί επίσης να γίνει και λογοτεχνικός τουριστικός προορισμός, ένα δυναμικό είδος πολιτιστικού τουρισμού αναξιοποίητο εν πολλοίς στη Λέσβο με το πλήθος λογοτεχνών από την αρχαιότητα, όπου, εκτός από τις επισκέψεις σε λογοτεχνικά τοπόσημα, ο τουρίστας θα γεύεται τα φαγητά που οι ντόπιοι λογοτέχνες έχουν περιγράψει, στα μέρη όπου τα γεύτηκαν. Και βέβαια, η σύνδεση των ντόπιων προϊόντων, όπως το ελαιόλαδο, με τη φιλοσοφία της Μεσογειακής διατροφής, μπορεί να τους ανοίξει τις παγκόσμιες αγορές, στηρίζοντας τους μικρούς παραγωγούς και ενισχύοντας τα χωριά μας.

Στην προβολή του νησιού στον τομέα της γαστρονομίας, τα τοπικά φεστιβάλ γαστρονομίας ανοίγουν τον δρόμο. Σημαντικό ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν οι γυναικείοι αγροτουριστικοί συνεταιρισμοί που διασώζουν τις παραδοσιακές τεχνικές παρασκευής και παράγουν εξαιρετικά προϊόντα. Τα μουσεία που σχετίζονται με το φυσικό περιβάλλον και τη διατροφή, όπως το Μουσείο Βιομηχανικής Ελαιουργίας Λέσβου, το Ελαιοτριβείο – μουσείο Βρανά, το μουσείο Ούζου ΕΒΑ, το μουσείο Βαρβαγιάννη και Ο Κόσμος του Ούζου, αλλά και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους και βέβαια το Αρχαιολογικό Μουσείο Μυτιλήνης (αρχαίος φούρνος, μαγειρικά σκεύη και αγγεία, ρωμαϊκά συμπόσια) έχουν σημαίνοντα ρόλο να διαδραματίσουν στην σύνδεση τουριστικού προϊόντος και γαστρονομίας μέσα από ξεναγήσεις, θεματικά εργαστήρια και συνέδρια. Η πρόσκληση επιδραστικών food vloggers και εξειδικευμένων τουριστικών πρακτορείων και ξεναγών, καθώς και διοργανωτών γαστρονομικών περιηγήσεων μπορεί να βάλει το νησί στον χάρτη της παγκόσμιας γαστρονομίας. Η δημιουργία έξυπνων γαστρονομικών οδηγών (AI chatbots) και έξυπνων μενού  με QR codes και food pairing (προτάσεις για συνδυασμό φαγητών με τοπικά ποτά), στοχευμένο ψηφιακό μάρκετινγκ και δημιουργία ελκυστικού περιεχομένου (πολύγλωσσο με καλοφτιαγμένα διαφημιστικά βίντεο), η έξυπνη σύνδεση παραγωγής και εστίασης (π.χ. δημιουργία διαδρομών αγροτουρισμού) μπορούν να ενισχύσουν θεαματικά την πρόσβαση σε ένα σημαντικό τμήμα του σύγχρονου τουριστικού ρεύματος που αναζητά, πέραν του παλαιού παθητικού μοντέλου «ήλιος και θάλασσα», νέες αυθεντικές, βιωματικές και βιώσιμες εμπειρίες. Η Λέσβος μπορεί και πρέπει να αξιοποιήσει τη γαστρονομία της για να αναδειχθεί σε γαστρονομικό προορισμό διεθνούς εμβέλειας.

Καλή όρεξη!

*H Συμώνη Κατραμάδου, συγγραφέας και πολιτιστική σύμβουλος, είναι μέλος του Συμβουλίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

πηγή: aeolos tv