«Ο Πράσινος Ιππότης»

Αποχαιρετισμός στη χρονιά που φεύγει με μια αναφορά στην ταινία έκπληξη του 2021

του Νίκου Χωριατέλλη

Κατά την άποψη μου η καλύτερη ταινία της χρονιάς που αποχαιρετούμε και με ένα μυστηριώδη πρωτοχρονιάτικο συμβολισμό, η αμφιλεγόμενη ταινία του sui generis σκηνοθέτη David Lowery, παραγωγής της Α24 «The Green Knight» (ο Πράσινος Ιππότης), ξεσήκωσε πλειάδα κριτικών. Ως διασκευή στο περίφημο ιπποτικό ειδύλλιο “Sir Gawain and the Green Knight”, ποίημα ανωνύμου συγγραφέα, σε χειρόγραφο που χρονολογείται περί τα τέλη του 14ου αιώνα, μια από τις γνωστότερες ιστορίες του Αρθουριανού μυθικού κύκλου, με πλοκή που συνθέτει αρχετυπικά στοιχεία που χάνονται στα σκοτεινά αβαθή της λαϊκής φολκ παράδοσης.

Ένα «Χριστουγεννιάτικο (Πρωτοχρονιάτικο) παιχνίδι»:

Είναι Χριστούγεννα (στην ποιητική εκδοχή πάντως είναι Παραμονή Πρωτοχρονιάς) στο Κάμελοτ και ο Βασιλιάς Αρθούρος γιορτάζει με τους Ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης. Οι εορτασμοί διακόπτονται απρόσμενα, όταν εισέρχεται έφιππος, πελώριος, υποβλητικός και μυστηριώδης ο Πράσινος Ιππότης. Ο απρόσκλητος επισκέπτης, προτείνει ένα απρόσμενο «Χριστουγεννιάτικο παιχνίδι». Οι όροι της αναμέτρησης είναι φαινομενικά απλοί: Όποιος αποδέχεται την πρόκληση, καλείται να καταφέρει πρώτος ένα χτύπημα στον Πράσινο Ιππότη, που κλείνει αμαχητί το κεφάλι του, πρόθυμος να δεχθεί αμαχητί το πλήγμα. Σε ένα χρόνο και μια ημέρα ο Πράσινος Ιππότης θα επιστρέψει το ίδιο χτύπημα.

Την παράξενη πρόκληση με όρους δούναι και λαβείν αποδέχεται, ο ως τότε άσημος Gawain, νεαρός ανεψιός του θρυλικού Βασιλέα Αρθούρου. Με ένα καίριο χτύπημα του ο «νικητής», αποκεφαλίζει με μιας τον Πράσινο Ιππότη, για να τον δει στη συνέχεια, να αναστηλώνεται αλώβητος και να αναλαμβάνει το ίδιο το κεφάλι του, για να υπενθυμίσει νε ερεβώδη φωνή στον εμβρόντητο νέο την υπόσχεση του «σε ένα χρόνο από τώρα» πριν χαθεί καλπάζοντας στο σκοτάδι εκ του οποίου προήλθε. Για να τηρήσει τώρα την υπόσχεση του ο Gawain, οφείλει να βρει το θάρρος στο χρόνο που μεσολαβεί, για να δεχθεί εξίσου αμαχητί το ίδιο χτύπημα που έδωσε. Ώσπου αρματωμένος πια ως Ιππότης, να εκστρατεύσει μόνος σε ένα ταξίδι τιμής, για το Πράσινο Παρεκκλήσι, όπου καλείται με τη συμπλήρωση ενός πλήρους έτους να συναντήσει ξανά τον  Πράσινο Ιππότη, πιστός στο προκαθορισμένο ραντεβού για την τελική αναμέτρηση.

Ένα κινηματογραφημένο όνειρο

Η διασκευή του Lowery κατορθώνει να δώσει απρόσμενα νέα πνοή στο μεσαιωνικό παραμύθι που αντιστέκεται στο χρόνο. Με υπορεαλιστικά πλάνα που πλαισιώνονται σαν ένα κινηματογραφημένο όνειρο, μια παραίσθηση. Εικόνες, η εναλλαγή ζοφερών αποχρώσεων, το υποβλητικό τοπίο, η πυκνή βλάστηση του σκοτεινού δάσους που διασχίζει ο Gawain και το υπόκωφο συναισθηματικό περιεχόμενο των ερμηνειών, η εξαιρετική μουσική επένδυση της ταινίας, με θέματα παραπέμπουν σε αρχέγονους ήχους από Χριστουγεννιάτικα κάλαντα και τίτλους που διηγούνται τα στάσιμα αυτής της αλληγορίας, όλα εισφέρουν στα πολλαπλά επίπεδα συμβολισμών που αναδύονται σε καλούν να τα αποκρυπτογραφήσεις στο μέτρο που μπορείς και καθιστούν την ταινία άκρως πειστική στο παράδοξο.

Μια προκλητική αλληγορία

Αναμφίβολα τούτη η ταινία δεν είναι για όλους. Δεν είναι μια θεαματική περιπέτεια εποχής. Είναι μια συγκλονιστικά παράδοξη και αλλόκοτα σκοτεινή διήγηση, η οποία δεν μπορεί να εκληφθεί ως κυριολεξία. Ακολουθεί τον Ιππότη  Gawain, στις περιπέτειες, τις δοκιμασίες και μεταπτώσεις του σε ένα απόκοσμο και αργόσυρτο εσωτερικό ταξίδι προσωπικής αναζήτησης, προτείνοντας μια προκλητική αλληγορία και μια συμβολική αναπαράσταση του κύκλου της ζωής και του θανάτου.

• Θυμήσου δεν είναι παρά ένα παιχνίδι:

Ήδη παρηκμασμένος και φθίνων ο μεγάλος Βασιλιάς, επισημαίνει με νόημα ότι όλα αυτά, η ζωή η ίδια, «δεν είναι παρά ένα παιχνίδι». Ο Gawain δεν μπορεί να αποσυρθεί, συμβλήθηκε ασυλλόγιστα, σε ένα παράδοξο παίγνιο που αξιώνει την ολοκλήρωση του.

Ποιο είναι όμως αυτό το παιχνίδι;;;

Σε κάθε του βήμα μοιάζει να αμφιταλαντεύεται αβέβαιος. Ένα μόνο εμφανίζεται βέβαιο, ο Πράσινος Ιππότης ήταν σαφής ότι θα αποδώσει το χτύπημα που δέχθηκε. Ο Gawain γνωρίζει ότι βαδίζει προς τον ίδιο το θάνατο του…

• Αποδόμηση του στεροτυπικού «Μονόμυθου»

Η ταινία, διασκευάζοντας με πρωτοποριακό ρυθμό το μεσαιωνικό έργο, προτείνει μια ριζική αποδόμηση στο μονομυθικό «Ταξίδι του ήρωα» (βλ. Joseph Campbell «Ο Ήρωας με τα χίλια Πρόσωπα»). Ο Gawain της κινηματογραφικής εκδοχής δεν είναι ήρωας, ενώ κατά την κινηματογραφική εκδοχή δεν είναι καν ακόμη ιππότης και δεν έχει ιστορίες ηρωικών πράξεων να διηγηθεί. Δυσκολεύεται να βρει τον εαυτό του και να γίνει Ιππότης. Πέφτει χαμηλά και ξέρει ότι «δεν είναι έτοιμος να εγερθεί» (ακόμη). Αυτός είναι ένας κοινός άνθρωπος, σαν όλους εμάς.

• «Παιδί μου είσαι προσκυνητής» (Ο δρόμος προς το Πράσινο Παρεκκλήσι- ένα εσωτερικό ταξίδι αναζήτησης):

Ο Gawain (όπως όλοι μας) είναι προσκυνητής και ο ταξίδι που προδιαγράφεται στο δρόμο του είναι ένα προσκύνημα, μια μυητική διαδικασία αυτογνωσίας και αυταποδοχής, που θα δοκιμάσει τον ίδιο, τις ματαιόδοξες πεποιθήσεις του και τους κοινώς διαδεδομένους κώδικες περί τιμής, ιπποτισμού και αρετής.

Ψάχνει έναν εύκολο δρόμο, ως τυχοδιώκτης σε ένα «μεγαλείο» που σχεδόν ρίχνεται πάνω του και τον συντρίβει, καθώς επιδιώκει ατελέσφορα να ανταποκριθεί στις προσδοκίες. Ο δρόμος και οι συνάφειες που επιφυλάσσει θα του διδάξουν ότι οι αξίες που επιδιώκει είναι κενές και αντεστραμένες και θα επιφέρουν ολέθρια αποτελέσματα.

• Κάθε επιλογή σου και όσοι συνάντησες στο ταξίδι σου σε καθορίζει:

Οι συναντήσεις του με διάφορες ασαφώς μεταφυσικές οντότητες, αναδεικνύονται σε ευφάνταστες και παιγνιώδεις, οπωσδήποτε έντονες, στη σφαίρα ενός ενύπνιου θεάτρου, όπου το πραγματικό δεν απέχει από το φαντασιακό.

Σε κάθε μία καλείται να αναφανεί άξιος, κάνοντας το σωστό, να δείξει φιλαλληλία, να φανεί γενναιόδωρος, να δώσει χωρίς αντάλλαγμα ένα χέρι βοηθείας, να παραμείνει αγνός, να δείξει συντροφικότητα και ειλικρίνεια, ευλάβεια, ευσέβεια.

Καιρός του σπείρειν καιρός του θερίζειν

Κάθε συνοδοιπόρος που απαντούμε στο διάβα μας συνιστά μια μοναδική ευκαιρία να κάνουμε το σωστό. Αλίμονο δεν μοιάζει να υπάρχει περιθώριο επανόρθωσης ούτε καν για μία από τις ευκαιρίες που δεν αξιοποιήθηκε κατάλληλα. Καθείς ότι έσπειρε αυτό θερίζει. Έτσι, ο περιπλανώμενος Ιππότης, καθορίζεται από τις επιλογές του. Ως αντιήρωας και απλός άνθρωπος όμως περίπου αποτυγχάνει κάθε φορά, ως την ύστατη δοκιμασία…

• Τι αντιπροσωπεύει όμως ο Πράσινος Ιππότης ;;

Τούτος ο κόσμος που ενοικεί ο Gawain είναι ένας κόσμος μάγευσης. Για να κατανοηθεί η ταινία, πρέπει να εξετάσουμε συμβολικά το παιχνίδι που παίζεται και γι΄αυτό χρειάζεται να αναρωτηθούμε τι συμβολίζει ο Πράσινος Ιππότης.

 «…Γιατί είναι πράσινος;: Πράσινο είναι το χρώμα της γης, της φύσης, της ζωής, αλλά και της αποσύνθεσης …» επισημαίνει με νόημα η μυστηριώδης πυργοδέσποινα στην ταινία.

Το πράσινο χρώμα του Ιππότη, φαίνεται να αντιπροσωπεύει το σεβασμό προς το φυσικό κόσμο, την αποσύνθεση, τη νέα ζωή που αναβλύζει από τον ίδιο το θάνατο και τον επικαλύπτει.

• Γη και άνθρωπος είναι ένα

Κατά κάποιο τρόπο όπως και η παλιότερη μνημειώδης ταινία «Excalibur» (1981) και αυτή η εκδοχή φαίνεται να υπενθυμίζει μια Αλήθεια που εμείς ξεχάσαμε: Η ζωή αυτού του κόσμου στον οποίο ζούμε είναι ιερή και εύθραυστη, η Γη μας είναι ολοζώντανη και πρέπει να σταματήσουμε να τη βλάπτουμε, πρέπει να την αγαπήσουμε, γιατί όλοι μας είμαστε ένα με τον κόσμο τούτο και βλάπτοντας την βαδίζουμε στον αφανισμό μας.

• Ο πανδαμάτωρ χρόνος…

Κατά ένα παλαιό λατινικό απόφθεγμα, «όλες (οι ώρες) πληγώνουν, η ύστατη σκοτώνει», άλλως η ανάπαυση κάθε οδοιπόρου και η οριστική έκβαση κάθε πονήματος του ανθρώπου είναι μία. Έτσι, αντιμετωπίζοντας τον Πράσινο Ιππότη ο Gawain συμβολικά έρχεται αντιμέτωπος με το ΧΡΟΝΟ. Το μήνυμα απηχεί την αναγκαιότητα της αντιμετώπισης της ίδιας της θνητότητας του ανθρώπου («μέμνησο ότι θνητός ει»), μια πραγματικότητα που όλοι καλούνται να ενατενίσουμε κατά πρόσωπο. Το παιχνίδι δεν εναπόκειται στην διαφυγή από τον πράσινο Ιππότη, αλλά στη στάση έναντι της ύστατης ώρας. Μπορεί αλήθεια να κερδηθεί ένα τέτοιο παιχνίδι;;;

Σε κάθε πιθανή εκδοχή αυτού ολοκλήρωσης αυτού του κύκλου, ο ήρωας θα έρθει αντιμέτωπος με το τέλος και δεν μπορεί να κάνει απολύτως τίποτα για να το αλλάξει αυτό. Μπορεί όμως να αφεθεί να κατανοήσει τον εαυτό του, μπορεί να καθορίσει τη ζωή που επιλέγει, μπορεί να είναι έτοιμος…

• Γενναίε μου ιππότη δεν γυρίζεις ποτέ από αυτό το ταξίδι

Το ταξίδι αυτό δεν είναι μία πορεία ενδυνάμωσης του περιπλανώμενου ανθρώπου. Είναι μια περιοδεία σταδιακής παράδοσης, αφοπλισμού και αποδοχής του ευάλωτου της μικροσκοπικής ανθρώπινης ύπαρξης, απέναντι στο ακατανίκητο μεγαλείο του πράσινου φάσματος της φύσης. Το ταξίδι αυτό σε κάθε πιθανή εκδοχή δεν έχει γυρισμό.

Για τον κινηματογραφικό Gawain, που κλείνει το κεφάλι μπροστά στον Πράσινο Ιππότη, είναι η αποδοχή του αναπόφευκτου που την ύστατη ώρα του προσφέρει την πρωτοφανή γαλήνη μιας αθόρυβης και εσωτερικής νίκης κι αυτό ενέχει  Σοφία.

• Η αλήθεια του «κύκλου» της ζωής…

Η επίσκεψη του Πράσινου Ιππότη την παραμονή Πρωτοχρονιάς, αναδεικνύει μια κυκλική πορεία του προσκυνητή μέσα στο χρόνο, ένα ταξίδι που όλοι κάνουμε διαμέσου του νέου ενιαυτού. Λέμε «καλή χρονιά!» «και του χρόνου!» (“ONE YEAR HENCE!”). Έτσι άρχεται το ταξίδι του προσκυνητή, αφιερωμένο στην εκπλήρωση των υποσχέσεων του παλαιού έτους (new years resolution). Η μετάβαση αυτή στη συνθήκη του ασάλευτου της άχρονης αιωνιότητας, για τον άνθρωπο προσλαμβάνει μια κυκλική επαναληπτικότητα, των εποχών και των αντίστοιχων παραδοσιακών πανανθρώπινων τυποτελετουργικών, περιγράφει μια πνευματική κίνηση στον παλμό της ζωής. Αυτό σημαίνει μια ακόμη ευκαιρία να κάνουμε το σωστό. Το τελευταίο λόγο θα έχει ο χρόνος, ένας χρόνος καθρέφτης, που παίρνει τα πρόσωπα όλων όσων συναντήσαμε και τελικά προσλαμβάνει το δικό μας πρόσωπο.

Με τις σκέψεις αυτές να μετουσιώνονται σε θερμές ευχές

Εύχομαι ολόψυχα Χρόνια Πολλά, Χρόνια Καλά

& Ευλογημένο το Νέο Έτος!