Το Ιερό της Αγίας Παρασκευής στην Αγία Παρασκευή Λέσβου, της Δρ. Κωνσταντίνα Καλλιντζή ,Αρχαιολόγου

 Εισαγωγικά

Ο επισκέπτης που θα βρεθεί στην Αγία Παρασκευή Λέσβου οργανωμένα ή τυχαία, θα θελήσει, ίσως, να επισκεφθεί τον ομώνυμο ναό, σκεπτόμενος ότι είναι η κεντρική εκκλησία της κωμόπολης. Η σκέψη του αυτή, όμως, βρίσκεται μακριά από την αλήθεια. Θα το καταλάβει μόλις συναντήσει τον μεγαλοπρεπή ναό, και διαπιστώσει ότι είναι αφιερωμένος στους Παμμέγιστους Ταξιάρχες. «Και η Αγία Παρασκευή;» Θα αναρωτηθεί. «Α, αυτή είναι η σπηλιά στο νεκροταφείο», θα τον κατατοπίσει ο ντόπιος. Παραξενεμένος ο επισκέπτης μας, θα ακολουθήσει τις οδηγίες, θα περπατήσει έναν μεγάλο, ελαφρά ανηφορικό δρόμο και θα φτάσει στην Αγία Παρασκευή.

Και εμείς οφείλουμε να τον πληροφορήσουμε ότι βλέπει μπροστά του έναν τόπο με πολλαπλές λειτουργίες

Το Ιερό

Ο ιερός αυτός τόπος βρίσκεται στους πρόποδες του απότομου λόφου του Προφήτη Ηλία ή Άγιου Λια. Περιλαμβάνει σπήλαιο διαμορφωμένο σε ναό, κωδωνοστάσιο που χρησιμεύει και ως εσωτερικό πρόπυλο, προαύλια, αλσύλλιο, νεκροταφείο, οστεοφυλάκιο και χώρο τέλεσης πανηγυριού. Οριοθετείται σαφώς από χτιστό περίβολο (πέργυρο). Λόγω του επικλινούς εδάφους αναπτύσσεται σε πολλαπλά κλιμακωτά επίπεδα, με σαφώς διαχωρισμένη τη χρήση του κάθε τμήματος.

Ας τον γνωρίσουμε.

Η εξωτερική είσοδος είναι απλή, με σιδερένια πόρτα. Από αυτήν ξεκινάει ανηφορικός δρόμος στρωμένος με καλντερίμι (ντουσhιμέ) και στολισμένος με δεντροστοιχία στα δεξιά του εισερχομένου. Πίσω από τα δέντρα υπάρχει στηθαίο, που λειτουργεί και σαν πεζούλι όπου μπορεί να καθίσει κανείς.

Στα αριστερά μας βρίσκεται ο κύριος χώρος του πανηγυριού. Πρόκειται για ένα μικρό υπερυψωμένο κτίσμα στο οποίο ανεβαίνεις με μικρή σκάλα. Αποτελείται από δύο χώρους: έναν κλειστό και έναν ημιυπαίθριο. Εδώ τοποθετούν τα καζάνια στα οποία μαγειρεύεται το κισκέτhς, εθιμικό φαγητό των πανηγυριών και των επίσημων περιστάσεων της Λέσβου. Στο προαύλιο του κτίσματος μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960 γινόταν διασκέδαση μετά μουσικής, η οποία έχει μεταφερθεί στα καφενεία της αγοράς.

Το κωδωνοστάσιο είναι σύγχρονη κατασκευή, η οποία ακολουθεί το πρότυπο παλιότερου, που είχε καταστραφεί. Λειτουργεί ως είσοδος-πρόπυλο στο άνω τμήμα του ιερού. Από την πύλη αυτή ξεκινά πλατιά σκάλα που έχει αριστερά το αλσύλλιο και το νεκροταφείο, δεξιά το οστεοφυλάκιο και το σπήλαιο. Η συνέχειά της παλιότερα οδηγούσε στον Άγιο Λια. Σήμερα η πρόσβαση αυτή προς τον λόφο έχει αχρηστευθεί.

Το αλσύλλιο αποτελούσε τμήμα του νεκροταφείου στο οποίο ενταφιάζονταν τα παιδιά. Καταργήθηκε στην δεκαετία του 1940, μετά τον πόλεμο. Η σημερινή διαμόρφωση έγινε αρκετά χρόνια αργότερα. Δεν είναι προσβάσιμο, είναι επικλινές και έχει τον δικό του περίβολο που το χωρίζει από το ψηλότερο επίπεδο του νεκροταφείου και το χαμηλότερο του πανηγυριού. Ο περίβολος στα σημεία αυτά λειτουργεί ως αναλληματικός τοίχος (σέτ).

Απέναντι από την είσοδο του ναού και σε υψηλότερο από αυτήν επίπεδο, βρίσκεται το νεκροταφείο, «του σhιαπάνου του χουργιό» όπως το λέγανε παλιά οι ηλικιωμένοι. Κουρνιασμένο στην προστατευτική αγκαλιά του Άγιου Λια, ατενίζει το χωριό και τους γύρω λόφους, έτσι ώστε οι νεκροί να έχουν πλήρη εποπτεία του μέρους όπου ζήσανε.

Το οστεοφυλάκιο «τσhιουμτήρ» στην τοπική διάλεκτο, είναι ένα άχαρο κτίσμα που κρύβει με τον όγκο του τον βράχο στη ρίζα του λόφου. Όμως δεν γινόταν αλλιώς. Οι νεκροί έπρεπε να μείνουν εδώ. Το οστεοφυλάκιο έχει τη δική του αυλή, στην οποία υπάρχει κρήνη.

Το σπήλαιο ανοίγεται στην νότια όψη του κάθετου βράχου που στο σημείο αυτό αποτελεί τους πρόποδες του λόφου. Αν είναι φυσικό ή τεχνητό δεν μπορεί να ειπωθεί με ασφάλεια, καθώς άλλος μελετητής δέχεται την πρώτη εκδοχή, άλλος τη δεύτερη και άλλος πρεσβεύει ότι ήταν φυσικό και επεκτάθηκε με λάξευση. Βέβαιο είναι, πάντως, ότι έχει υποστεί διάφορες επεμβάσεις για να μετατραπεί σε ναό.

Το εσωτερικό του είναι ορθογώνιο και χωρίζεται στα δύο με λαξευτό στον βράχο τέμπλο. Το ιερό βρίσκεται στα ανατολικά και καταλαμβάνει το ένα τρίτο του συνολικού χώρου. Η αψίδα του είναι λαξευτή. Στον κυρίως ναό και στο ιερό υπάρχουν αγιογραφίες ζωγραφισμένες σε τσίγκο. Οι φορητές ξύλινες εικόνες ανάγονται στην προ του 1850 περίοδο, καθώς προέρχονται από το τέμπλο του παλαιότερου ναού των Ταξιαρχών.

Στην βορειοδυτική γωνία του βρίσκεται λαξευτό φρεάτιο που περιέχει Αγίασμα. Κατά την εκσκαφή του φρεατίου ανακαλύφθηκε η εικόνα της Αγίας Παρασκευής, η οποία σήμερα φυλάσσεται για ασφάλεια στον κεντρικό ενοριακό ναό των Ταξιαρχών.

Πάνω από την είσοδο του σπηλαίου διακρίνεται μεγάλος ανάγλυφος σταυρός, που λαξεύτηκε στον βράχο κατά τη δεκαετία του 1960. Στα δυτικά της εισόδου υπάρχει μικρός χώρος εν μέρει λαξευμένος, εν μέρει χτιστός, με πεζούλι στον νότιο τοίχο του. Σήμερα χρησιμοποιείται για αποθήκη, υπάρχει η άποψη όμως ότι ήταν κάποτε ασκητήριο.

Μπροστά από τον ναό υπάρχει προαύλιο που αναπτύσσεται σε δύο επίπεδα. Κατά μήκος του δυτικού ορίου του προαυλίου, και σε αρκετά υψηλότερο επίπεδο, υπάρχει μικρό πλάτωμα, στο οποίο θάβονταν παλιότερα οι ιερείς. Στο άκρο του πλατώματος υπάρχουν λαξευτές κόγχες στον βράχο.

Το πανηγύρι

Το ιερό της Αγίας Παρασκευής συνδέεται με την ίδρυση και την ονομασία του χωριού. Υπάρχει ένας πολύ γοητευτικός θρύλος, που αναφέρει ότι η Αγία Παρασκευή εμφανίστηκε σε έναν ασκητή που ζούσε δίπλα στη σπηλιά και με τις συμβουλές της ανακαλύφθηκε η εικόνα, έγινε ο ναός και ιδρύθηκε το χωριό.

Προς τιμήν της Αγίας Παρασκευής λοιπόν διεξάγεται εδώ την Λαμπροπαρασκευή πανηγύρι με ζωοθυσία. Οι καταβολές του είναι πολύ παλιές, είχε όμως καταργηθεί και αναβίωσε στις αρχές του 20ου αιώνα.  Και εδώ οι γνώμες διίστανται. Σύμφωνα με μία εκδοχή η αναβίωση έγινε το 1911 από τον Εκκλησιαστικό Σύλλογο «Η Αναγέννηση» και σύμφωνα με μία δεύτερη μετά το 1925 από την «Ένωση των Παλαιών Πολεμιστών».

Ο Κουλμπαντζής (αναθέτης) αναλαμβάνει τη χορηγία ύστερα από τάμα. Αν κάποια χρονιά δεν υπάρχει Κουλμπαντζής, επωμίζεται τα έξοδα το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο του ναού των Ταξιαρχών. Τον κεντρικό πυρήνα του αποτελεί θυσία ταύρου. Το πρωί της Λαμπροπέμπτης το ζώο στολίζεται με στεφάνι και μαντήλια μπροστά από το σπίτι του Κουλμπαντζή. Ο στολισμός γίνεται κάτω από τα λάβαρα και τη σημαία υπό τους ήχους του τοπικού σκοπού Κιόρογλου. Ακολουθεί η περιφορά του στις συνοικίες του χωριού, πανηγυρικός εσπερινός στο σπήλαιο, η ευλογία από τον ιερέα, η θυσία, και η παρασκευή του κισκέτhς. Η ετοιμασία του διαρκεί ολόκληρη τη νύχτα. Η διαδικασία αυτή συγκεντρώνει αρκετό κόσμο που έρχεται για να την παρακολουθήσει και να κεραστεί. Το πρωί γίνεται λειτουργία, ευλογία του φαγητού και διανομή του στον κόσμο. Η κατάληξη έρχεται το βράδυ στα καφενεία με μουσική και χορό.

Ένα ιδιαίτερο έθιμο, που έχει εκλείψει από τη δεκαετία του 1990, ήταν το «ανέβασμα» του αίματος, ο πλειστηριασμός δηλαδή για το δικαίωμα της συμβολικής σφαγής, και ο σχηματισμός σταυρού από το αίμα του σφάγιου στο μέτωπο και στα χέρια των παρευρισκομένων.

Το πανηγύρι αυτό, σε σύγκριση με του Αγίου Χαραλάμπους που είναι το κύριο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής, είναι χαμηλών τόνων, και έχει περισσότερο λατρευτικό χαρακτήρα. Η Αγία Παρασκευή θεωρείται γιάτρισσα των οφθαλμικών παθήσεων και οι πιστοί αλείφουν τα μάτια τους με το Αγίασμα για να θεραπευθούν.

Καταβολές

Ο χρόνος έναρξης της λατρείας στο σπήλαιο δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί ακριβώς. Μπορούμε με ασφάλεια να υποθέσουμε ότι υφίστατο το 1618, εφόσον για το έτος αυτό υπάρχει γραπτή μαρτυρία του Επισκόπου Μηθύμνης Γαβριήλ. Τώρα αν αποτελούσε τον λατρευτικό ναό ενός οικισμού με το ίδιο όνομα, όπως αφήνει να εννοηθεί ο Γαβριήλ, ή ενός οικισμού που λεγόταν Σελλάδα, όπως υποστηρίζει ο μετέπειτα λόγιος και ερευνητής Κώστας Μάκιστος, είναι προς διερεύνηση. Και αυτό, επειδή, σύμφωνα με τα νεότερα (2002) δεδομένα της έρευνας, ο οικισμός που σήμερα ονομάζεται Αγία Παρασκευή υφίστατο ήδη στα μέσα του 15ου αι. και ο αρχικός πυρήνας του ήταν η περιοχή γύρω από τη σημερινή εκκλησία των Ταξιαρχών. Σε αυτόν τον χρονικό ορίζοντα προσανατολίζουν και τα μεταβυζαντινά αρχιτεκτονικά μέλη που βρέθηκαν στην περιοχή του σπηλαίου, ενώ άλλες ενδείξεις, όπως είναι η οργάνωση του χώρου, η οποία προσομοιάζει με τα παλαιοχριστιανικά ασκηταριά, Συριακής επιρροής, οδηγούν ακόμα πιο πίσω, στην Παλαιοχριστιανική περίοδο (4ος – 6ος αι.).

Το βέβαιο είναι ότι αποτελούσε σημαντική λατρεία της περιοχής, εφόσον περιλάμβανε ποικίλα τελετουργικά δρώμενα, ενώ η σύνδεσή της με τους νεκρούς, γνωστή και από άλλα παραδείγματα στη Λέσβο, είναι πολύ πιθανή. Σύμφωνα μάλιστα με μία θεωρία, που όμως δεν έχει αρχαιολογική τεκμηρίωση, η λατρεία έρχεται κατευθείαν από την αρχαιότητα, οπότε το σπήλαιο λειτουργούσε ως Ασκληπιείο, με τον διπλανό χώρο να χρησιμοποιείται ως εγκοιμητήριο.

Στην περιοχή υπάρχουν διαπιστωμένα αρχαία κατάλοιπα ελληνιστικών (4ος – 1ος αι. π.Χ.) και ρωμαϊκών (1ος αι. π.Χ.– 4ος αι. μ.Χ.) χρόνων που εντοπίζονται στις ανατολικές πλαγιές του Άγιου Λια, ενώ ακόμα παλαιότερα λείψανα που χρονολογούνται στην νεολιθική (4.000-3.000 π.Χ.) και την εποχή του χαλκού (3.000-1.400 π.Χ.) βρίσκονται στο πλάτωμα του λόφου, γύρω από το εκκλησάκι.

Άποψη του συγκροτήματος από τα ανατολικά. Το μεγάλο κτήριο είναι το οστεοφυλάκιο.

Βιβλιογραφία

Αγία Παρασκευή-Νάπη. Γνωριμία με τον τόπο και τους κατοίκους του. Έκδοση Δήμου Αγίας Παρασκευής Λέσβου, Αγία Παρασκευή, 2005. Σελίδες 31, 62-63, 74.

Αναγνώστης Στ., Η Λεσβιάς Ωδή. Ιστορικόν εγκώμιον της νήσου Λέσβου, Σμύρνη, 1850. Φωτοτυπημένη επανέκδοση: Μυτιλήνη 2000.

Γουδής Μ. Ιγν., Δήμος Αγίας Παρασκευής Λέσβου. Γνωρίστε τον τόπο μας. Έκδοση Δήμου Αγίας Παρασκευής Λέσβου, Αγία Παρασκευή 2008. Σελίδα 33.

Καλλιντζή Κ., Το ιερό της Αγ. Παρασκευής, Μυτιλήνη 2010. Φυλλάδιο. Έκδοση Δήμου Αγίας Παρασκευής Λέσβου.

Μάκιστος (Παπαχαραλάμπους) Κ., Η Σελλάδα Αγίας Παρασκευής Λέσβου. Ιστορική και Λαογραφική έρευνα, Αθήνα 1970. Σελίδες 81-91.

Παρασκευαΐδης Χρ., Η Παλαιά Αγία Παρασκευή Λέσβου, 1936. Επανέκδοση: Αθήνα- Αγία Παρασκευή 1991. Σελίδες 15, 91.

Φουντούλης Ι., Η «Περιγραφή της Λέσβου» του Μητροπολίτου Μηθύμνης Γαβριήλ Σουμαρούπα (1618-24/2/1621), Μυτιλήνη, 1993.

Δρ. Κωνσταντίνα Καλλιντζή

Αρχαιολόγος