Γιατί καιγόμαστε κάθε χρόνο;

Οθάνατος τριών πυροσβεστών επανέφερε με τον πιο οδυνηρό τρόπο ένα ερώτημα που επανέρχεται διαρκώς μετά από κάθε μεγάλη πυρκαγιά. Γιατί, παρά την εμπειρία δεκαετιών, τα μέσα που έχουν αποκτηθεί και τις θεσμικές αλλαγές που έχουν γίνει, η Ελλάδα εξακολουθεί κάθε χρόνο να μετρά ανθρώπινες απώλειες, καμένες εκτάσεις και κατεστραμμένες περιουσίες;

Ως αρμόδιος υπουργός, την περίοδο που το Πυροσβεστικό Σώμα υπαγόταν στο Υπουργείο Δημόσιας Τάξης, συμμετείχα σε πολλές συσκέψεις με ειδικούς που διέθεταν βαθιά γνώση και εμπειρία στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών. Βίωσα από κοντά την αγωνία τους, αλλά και τον καθημερινό αγώνα που έδιναν κάθε φορά που η χώρα βρισκόταν αντιμέτωπη με μεγάλα πύρινα μέτωπα.

Από εκείνη την εμπειρία μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι καμία μεγάλη πυρκαγιά δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα. Πίσω από κάθε καταστροφή υπάρχει μια αλυσίδα πράξεων, παραλείψεων και αδυναμιών που δημιουργεί τις προϋποθέσεις  πολύ πριν εμφανιστεί η πρώτη φλόγα.

1. Πόσο ευθύνεται η κλιματική κρίση και από τι προκαλούνται οι περισσότερες πυρκαγιές;

Η κλιματική κρίση έχει κάνει τις πυρκαγιές ταχύτερες και δυσκολότερες στην αντιμετώπιση τους. Οι υψηλές θερμοκρασίες, η παρατεταμένη ξηρασία, η χαμηλή υγρασία και οι ισχυροί άνεμοι «στεγνώνουν» τη βλάστηση και επιτρέπουν σε μια μικρή εστία να εξελιχθεί γρήγορα σε ανεξέλεγκτο μέτωπο.

Η πρώτη εστία, ωστόσο, συνδέεται συνήθως με ανθρώπινη δραστηριότητα. Αγροτικές εργασίες, καύσεις κλαδιών,  μηχανήματα που προκαλούν σπινθήρες, προβλήματα στο δίκτυο ηλεκτροδότησης και παραβιάσεις των κανόνων ασφαλείας μπορούν να οδηγήσουν σε ανάφλεξη.

Ακόμη και ένα γυάλινο μπουκάλι που εγκαταλείφθηκε τον χειμώνα σε ένα χωράφι μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να συγκεντρώσει την ηλιακή ακτινοβολία πάνω στην ξερή βλάστηση και να αποκαλύψει πόσο μικρή μπορεί να είναι η απόσταση ανάμεσα στην αμέλεια και στις συνέπειές της.

Ο εμπρησμός υπάρχει και πρέπει να διερευνάται, όμως η απόδοση κάθε πυρκαγιάς σε οργανωμένο σχέδιο αποκρύπτει συχνά μια πιο πεζή πραγματικότητα. Η κλιματική κρίση δημιουργεί ένα δυσκολότερο περιβάλλον, αλλά δεν απαλλάσσει πολιτεία και πολίτες από τις ευθύνες που τους αναλογούν.

2. Γιατί μια μικρή εστία μετατρέπεται τόσο γρήγορα σε ανεξέλεγκτη πυρκαγιά;

Η εξέλιξη μιας πυρκαγιάς καθορίζεται από τον καιρό, τη μορφολογία του εδάφους και την υπάρχουσα καύσιμη ύλη. Στις πλαγιές και τα ρέματα οι φλόγες κινούνται ταχύτερα προς τα ψηλότερα σημεία, ενώ ο άνεμος μεταφέρει καύτρες σε μεγάλη απόσταση και δημιουργεί νέες εστίες μπροστά από το κύριο μέτωπο.

Το ίδιο συμβαίνει και με τα ζώα που απεγνωσμένα τρέχουν να σωθούν με αποτέλεσμα να κουβαλάνε  τη φωτιά -πολλές φορές χιλιόμετρα μακριά από την κύρια εστία.

Μια καταστροφική πυρκαγιά δεν προϋποθέτει πάντα πυκνό δάσος. Ξερά χόρτα, φρύγανα, θάμνοι, ακαλλιέργητα χωράφια, εγκαταλειμμένοι ελαιώνες και υπολείμματα αγροτικών εργασιών μπορούν, ύστερα από παρατεταμένη ξηρασία, να σχηματίσουν μια σχεδόν ενιαία ζώνη καύσης. Η εγκατάλειψη εκτάσεων και η έλλειψη συστηματικής διαχείρισης, επιτρέπουν στη βλάστηση να πυκνώνει χωρίς να διακόπτεται η συνέχειά της.

Γι’ αυτό η ανίχνευση και η επέμβαση στα πρώτα λεπτά είναι καθοριστικές. Όταν χαθεί αυτό το χρονικό περιθώριο, η φωτιά μπορεί να περικυκλώσει οικισμούς και πυροσβεστικές δυνάμεις προτού αναπτυχθούν πλήρως οι δυνάμεις κατάσβεσης.

3. Επενδύουμε αρκετά στην πρόληψη και ποιος έχει τελικά την ευθύνη;

Η σημερινή κυβέρνηση έχει κινηθεί περισσότερο αποφασιστικά από κάθε προηγούμενη και αυτό πρέπει να της πιστωθεί. Έχει διαθέσει πόρους , αξιοποίησε περισσότερα εναέρια και επίγεια μέσα, δημιουργήθηκε αυτοτελές Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, εφαρμόστηκαν τα προγράμματα AntiNero και θεσπίστηκαν αυστηρότερες υποχρεώσεις για τον καθαρισμό των οικοπέδων. Αυτές οι παρεμβάσεις πρέπει να αναγνωριστούν.

Το παράδοξο είναι ότι, παρά την ενίσχυση της συνολικής δομής αντιμετώπισης, το βάρος έχει πέσει περισσότερο στην καταστολή παρά στην πρόληψη. Αρκετές εργασίες αρχίζουν λίγο πριν από την αντιπυρική περίοδο, οι δήμοι δεν διαθέτουν πάντοτε το αναγκαίο προσωπικό και οι έλεγχοι δεν επαρκούν για το σύνολο των εκτάσεων.

Η ευθύνη κατανέμεται ανάμεσα στην Πυροσβεστική, τις Δασικές Υπηρεσίες, τους δήμους, τις περιφέρειες και τους διαχειριστές των δικτύων. Η συμμετοχή πολλών φορέων δεν είναι από μόνη της προβληματική. Τα κενά ανάμεσά τους όμως, προκαλούν τις δυσλειτουργίες. Χρειάζεται αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων, κοινά δεδομένα και έλεγχος πριν από την έναρξη της αντιπυρικής περιόδου αν κάθε αναγκαία εργασία έχει όντως ολοκληρωθεί.

4. Αρκούν τα εναέρια μέσα, το 112 και οι εκκενώσεις;

Τα αεροσκάφη και τα ελικόπτερα είναι πολύτιμα, ιδιαίτερα κατά την πρώτη εμφάνιση μιας πυρκαγιάς, ειδικά σε δύσβατες περιοχές. Οι ισχυροί άνεμοι, ο πυκνός καπνός και η ένταση του μετώπου μπορούν, όμως, να περιορίσουν τη χρήση τους. Οι ρίψεις νερού μειώνουν προσωρινά τη δύναμη της φωτιάς, αλλά η κατάσβεση απαιτεί την επέμβαση των επίγειων δυνάμεων.

Αντίστοιχα, το 112 αποτελεί σημαντική κατάκτηση και οι οργανωμένες εκκενώσεις έχουν συμβάλει στη διάσωση ανθρώπινων ζωών. Η αποστολή ενός μηνύματος πρέπει να συνοδεύεται από ασφαλείς διαδρομές διαφυγής, κυκλοφοριακή διαχείριση και ειδική μέριμνα για όσους δεν μπορούν να απομακρυνθούν μόνοι τους.

Η επιτυχία δεν κρίνεται από τον αριθμό των εναέριων μέσων που σηκώθηκαν ή των μηνυμάτων που στάλθηκαν. Κρίνεται από το πόσο γρήγορα εντοπίστηκε η εστία, αν περιορίστηκε πριν απειλήσει κατοικημένες περιοχές, αν προστατεύθηκαν οι πυροσβέστες και αν οι πολίτες απομακρύνθηκαν με ασφάλεια. Τα εναέρια μέσα και το 112 είναι κρίσιμα εργαλεία, αλλά αποδίδουν όταν αποτελούν μέρη ενός καλά προετοιμασμένου επιχειρησιακού σχεδίου.

5. Τι μπορούμε να διδαχθούμε από άλλες χώρες και τι πρέπει να αλλάξει;

Η Πορτογαλία, η Ισπανία και η Γαλλία – χώρες με παρόμοια χαρακτηριστικά, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν μεγάλες πυρκαγιές. Έχουν, όμως, ενσωματώσει πιο σταθερά την πρόληψη στον σχεδιασμό τους.

• Μετά τις καταστροφές του 2017, η Πορτογαλία δημιούργησε ενιαίο σύστημα διαχείρισης και κατευθύνει πλέον περισσότερο από το μισό του σχετικού προϋπολογισμού  στην πρόληψη.
• Στην Ισπανία, ειδικές ομάδες εργάζονται στην ύπαιθρο τον χειμώνα, αξιοποιώντας την ελεγχόμενη καύση και τη βόσκηση.
• Η Γαλλία επιβάλλει αυστηρές υποχρεώσεις καθαρισμού γύρω από κατοικίες και αγροικίες σε περιοχές υψηλού κινδύνου.
• Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να ξεκινήσει ξανά από την αρχή. Διαθέτει ειδικό υπουργείο, ισχυρότερο επιχειρησιακό σύστημα, χρηματοδοτικά εργαλεία και νέο θεσμικό πλαίσιο. Εκείνο που  κρίνει το αποτέλεσμα είναι η εφαρμογή.

Από τον χειμώνα πρέπει να χαρτογραφηθούν  και να ιεραρχηθούν οι περιοχές υψηλότερου κινδύνου, να ολοκληρωθούν οι αναγκαίες παρεμβάσεις, να ελεγχθούν οι ζώνες γύρω από οικισμούς , τα  δίκτυα και να αποσαφηνιστεί η ευθύνη κάθε φορέα.

Στο τέλος της αντιπυρικής περιόδου χρειάζεται δημόσιος απολογισμός: τι σχεδιάστηκε, τι ολοκληρώθηκε, τι απέτυχε , ποιος αναλαμβάνει να το διορθώσει και πότε;

Οι πυρκαγιές δεν πρόκειται να εξαφανιστούν από καμία Μεσογειακή χώρα, ιδιαίτερα καθώς οι συνθήκες γίνονται θερμότερες και ξηρότερες. Μπορεί, όμως, να περιοριστεί η συχνότητα με την οποία μια εστία εξελίσσεται σε ανεξέλεγκτη καταστροφή.

Ο θάνατος των τριών πυροσβεστών υπενθυμίζει ότι πίσω από τα επιχειρησιακά σχέδια και τις εκτιμήσεις κινδύνου, υπάρχουν άνθρωποι που θέτουν τη ζωή τους σε κίνδυνο για να προστατεύσουν τη δική μας.

Ο σεβασμός στη θυσία τους αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν η εμπειρία μετατρέπεται σε γνώση, η γνώση σε σχέδιο και το σχέδιο σε διαρκή παρουσία στο πεδίο.

πηγή: liberal

αρθρογράφος: Γιώργος Βουλγαράκης