Η πιο γλυκια μέρα της Λέσβου: 8η Νοεμβρίου 1912

Ένας τόπος με προαιώνια και άρρηκτη σύνδεση με έναν προηγμένο πολιτισμό, όπως η Λέσβος με τον ελληνικό πολιτισμό, έχει ουκ ολίγες καθοριστικές στιγμές στην ιστορία του που να σηματοδοτούν αυτή τη σχέση. Η σημαντικότερη όμως στιγμή για το νησί μας, στα νεότερα χρόνια, είναι σίγουρα η 8^η Νοεμβρίου 1912, η μέρα που το νησί επέστρεψε στην αγκαλιά της Ελλάδας και αναγνωρίστηκε η ελληνική του ταυτότητα, μετά από 450 χρόνια οθωμανικής σκλαβιάς. Και είναι αυτή η μέρα,  εορτή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών, ακόμα πιο εμβληματική για ένα τόπο όπου οι Αρχάγγελοι είχαν την τιμητική τους ήδη από τα χρόνια της Μαρίας Παλαιολογίνας και της εξουσίας των Γατελούζων στο νησί, σύμβολο αδιασάλευτης ιστορικής και πολιτισμικής συνέχειας.

    Η απελευθέρωση, εξέχον στρατιωτικό και πολιτικό γεγονός, έδωσε καθοριστική ώθηση στην λογοτεχνική και καλλιτεχνική άνθηση  που ονομάστηκε «Λεσβιακή Άνοιξη». Άνοιξε τους ασκούς του Αιόλου και σάρωσε τις αναστολές της συντηρητικής και φοβισμένης λεσβιακής κοινωνίας της τουρκοκρατίας, απελευθερώνοντας τις ντόπιες πνευματικές δυνάμεις. Ήταν ένα δυναμικό πέρασμα από την οθωμανική λογοκρισία και τις λευκές σελίδες των εφημερίδων, ένδειξη λογοκριμένου κειμένου που στοιχειοθετούσε πράξη σιωπηρής αντίστασης, στην ελευθερία του λόγου και στην έκρηξη των λεσβιακών γραμμάτων. Οι λογοκριμένες επί Οθωμανών λέξεις  «Ελλάδα», «ελευθερία», «ένωση» «(εθνική) κυριαρχία» και όλες οι αναφορές στην αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο εισέβαλαν δυναμικά στον έντυπο λόγο, αντικαθιστώντας τα συνθηματικά υποκατάστατα που χρησιμοποιούσαν οι ντόπιοι μέχρι τότε, όπως αυτά  για την Ελλάδα, «Μεγάλη Μητέρα» και «Πέρα Όχθη».

Υπήρχε όμως και η απαξίωση που βίωναν οι άνθρωποι του τύπου της εποχής: «Γαβέτατζη, ντολαντιρτζή, κυρχανατζή, έπσι μπιρ!» δηλαδή «Δημοσιογράφοι, απατεώνες, ρουφιάνοι, όλοι ένα είναι!» ήταν τα λόγια του πασά για να τους χαρακτηρίσει λίγα χρόνια πριν, όπως μας μεταφέρει ο Ασημάκης Πανσέληνος στο αυτοβιογραφικό του μυθιστόρημα «Τότε που ζούσαμε». Η κατάσταση αυτή άλλαξε άρδην με την απελευθέρωση.

Δημοσιογράφοι, συγγραφείς και ποιητές της εποχής βούτηξαν την πένα στην ψυχή τους και έγραψαν ύμνους για τη μοναδική αυτή στιγμή στην ιστορία του τόπου, αποτυπώνοντας τον ενθουσιασμό των σκλαβωμένων Λεσβίων για την υλοποίηση του ονείρου της ελευθερίας, δικού τους  και των προγόνων τους. Την ώρα που ο ελληνικός στόλος, υπό τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη, αποβιβαζόταν στο λιμάνι της Μυτιλήνης, η εφημερίδα ‘Λαϊκός Αγών’ έδινε την εικόνα με μοναδική γλαφυρότητα:

«O ένδοξος ελληνικός στρατός, το καμάρι μας, αποβιβάζεται εκ των πολεμικών μας πλοίων. Είναι ακριβώς μία και ημίσεια ώρα και οι πεζοναύτες και οι πεζοί στρατιώτες μας, με τον ωραίον και σταθερόν βηματισμόν των, πατούν το ελεύθερον πλέον έδαφος της Μυτιλήνης… Οι καμπάνες όλων των εκκλησιών σημαίνουν χαρμοσύνως, οι δρόμοι πλημμυρίζουν από δάκρυα χαράς και η ελληνική σημαία κυματίζει υπερήφανη».

  Την επομένη, η εφημερίδα «Λέσβος» θα χρησιμοποιούσε εμβληματικά σχήματα λόγου για να συμβολίσει το τέλος της σκλαβιάς:

«Το ωρολόγιον της Μητροπόλεως αντήχει μίαν μίαν τας ώρας. Εκυλίοντο σημαίνουσαι το τέλος της τουρκικής κυριαρχίας επί της ωραίας νύμφης του Αιγαίου, της πατρίδος της Σαπφούς… Και ήσαν καθώς το ξεψύχισμα του τέρατος της τυραννίας οι ήχοι του ωρολογίου, οι κυλιόμενοι εις της αιωνιότητος την άβυσσον…»

  Το λογοτεχνικό περιοδικό «Χαραυγή» θα αναφερθεί στην απελευθέρωση ως «Εθνική Ανάσταση». Ένα μήνα αργότερα, μετά την ιστορική Μάχη του Κλαπάδου που σήμανε την οριστική παράδοση των οθωμανικών δυνάμεων, η εφημερίδα «Σάλπιγξ» έγραψε τον δικό της παιάνα:

«Η Λέσβος ολόκληρος, από άκρου εις άκρον, είναι πλέον ελεύθερη! Το σκοτάδι αιώνων διαλύεται υπό το φως των ελληνικών όπλων. Οι θυσίες των παιδιών της Ελλάδας στα βουνά του νησιού μας στεφανώθηκαν με τη δόξα της τελικής νίκης».

Οι λογοτέχνες της εποχής, όπως ο Στράτης Μυριβήλης και ο Αργύρης Εφταλιώτης, θα γράψουν διθυραμβικές ελεγείες για την απελευθέρωση, «την δικαίωση του πόθου της Ρωμιοσύνης». Τα συγκινητικά λόγια της εθνικής ανάτασης, ύμνος σ΄ αυτήν την πιο γλυκιά μέρα της Λέσβου, θα μας μεταφέρει ο Δ.Π. Λεοντής στην θεατρική ηθογραφία του «Η Απελευθέρωση της Μυτιλήνης»:

«Είναι το όνειρο, το φλογερό μακροχρόνιο όνειρο, που γίνεται πραγματικότητα. Είναι ο πόθος ο παλιός, ο ανείπωτος πόθος της ελληνικής ψυχής που μεταρσιώνεται  σε δόξα και ιστορία. 8^η Νοεμβρίου 1912: η πιο γλυκιά μέρα της Λέσβου, η πιο χαρούμενη στιγμή της ζωής μου. Σ΄ ευχαριστώ Θεέ μου, σ’ ευχαριστώ».

* H Δρ. Συμώνη Κατραμάδου είναι πολιτιστική σύμβουλος, συγγραφέας και ερευνήτρια της πολιτιστικής ιστορίας της Λέσβου.

πηγή: aeolos tv